وزارت علوم، تحقيقات و فناوري
دانشگاه علوم و فنون مازندران
پايان نامه مقطع کارشناسي ارشد
رشته : مهندسي صنايع- گرايش مهندسي سيستم هاي اقتصادي و اجتماعي
عنوان :
ارائه مدل چند هدفه زنجيره تأمين با مصالحه ارزيابي هزينه و کيفيت محصولات توليدي
استاد راهنما :
پروفسور ايرج مهدوي
دکتر بابک شيرازي
استاد مشاور :
مهندس رضا حسن زاده
دانشجو :
شهره حقيقي
تابستان 1393

تقديم به
ستاره هاي درخشان دنياي من
پدر ومادر بزرگوارم که با قلبي سرشار از عطوفت ومهرباني مرا توان تحصيل بخشيدند و از هيچ تلاش وکوششي در جهت تأمين آسايش وپيشرفت اينجانب دريغ نکرده اند.
سپاسگزاري
سپاسگزاري خالصانه خود را از استادان خوبم، آقاي دکترايرج مهدوي و دکتر بابک شيرازي که همه وقت پذيراي اينجانب بودند وبا راهنمايي هاي ارزنده شان مرا بهره مند ساختند وآقاي مهندس رضا حسن زاده که با صبروحوصله به مشاوره و رهنمود اينجانب پرداختند ومرا درتهيه اين مجموعه هدايت کردند ابراز مي دارم وکمال تشکر وامتنان را دارم.
چکيده
در رقابت جهاني عصر حاضر ، بايد محصولات با کيفيت را با توجه به درخواست مشتري و در کمترين زمان، در دسترس وي قرار داد.بر اين اساس مديريت زنجيره تأمين SCM)) اهميت پيدا کرد ،زيرا ارضاي نياز ها وعلايق مشتريان نه فقط توسط آخرين موجوديت چسبيده به مشتري ،يعني محصول نهايي است ، بلکه توسط تأمين کنندگان بالادست صورت مي گيرد.در تحقيق حاضر ، به توسعه يک برنامه ريزي سه سطحي پرداخته شده است که به دنبال بهينه کردن دو هدف متناقض وداراي تعارض مسأله شامل: 1-مينيمم سازي هزينه ها و2- ماکزيمم سازي ارزش کل توليد که به عنوان تابع هدف کيفي در مدل پيشنهادي، در نظرگرفته شده و به معني ماکزيمم کردن کيفيت است، مي باشد.فرمول بندي مسئله، مدلهاي ارائه شده در پيشينه پژوهش را به منظور ارائه مدلي واقع بينانه تر توسعه مي دهد. به همين منظور در تحقيق پيش رو کيفيت نه تنها به مواد اوليه بلکه به تجربه وکارائي اپراتور نيز وابسته است .همچنين براي حل مدل مذکور از دو رويکرد مختلف دقيق وفراابتکاري استفاده شده ونتايج آنها مورد مقايسه قرار مي گيرد.روش دقيق اتخاذ شده روش آرماني فازي مي باشد که با مطرح کردن مفهومي به نام تابع عضويت يا تابع مطلوبيت براي هر يک از توابع و سپس با ماکزيمم کردن آن براي تک تک اهداف به دنبال نزديک کردن هر يک از اهداف به مقدار بهينه خود است. الگوريتم هاي بهينه سازي تکاملي چندهدفه بکار برده شده منجر به جبهه پارتوي نزديک به بهينه يا اصطلاحا بهينه کارا مي شوند ولي در زمان بسيار کم.الگوريتم هاي NSGAII وNRGA از جمله الگوريتم هاي بهينه سازي تکاملي چند هدفه بکار رفته هستند که نتايج محاسباتي حاکي از برتري الگوريتم NSGAII نسبت به الگوريتمNRGA است ودر نتيجه مي توان به اين الگوريتم در يافتن جبهه هاي پارتوي کارآمد در مدت زمان منطقي وکوتاه اعتماد کرد.
واژه هاي كليدي :زنجيره تامين، کيفيت ، بهينه سازي چند هدفه، NSGAII ، NRGA
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول : مقدمه و کليات تحقيق1
1-1-مقدمه2
1-2-ضرورت انجام تحقيق3
1-4-فرضيات مسأله5
1-5-پرسش تحقيق6
فصل دوم : ادبيات و پيشينه تحقيق7
2-1-مقدمه8
2-11-2- مفهوم تسلط(چيرگي)26
2-11-4-6-الگوريتم هاي بهينه سازي تکاملي چند هدفه31
2-12-روشهاي اندازه گيري عملکرد الگوريتم هاي چند هدفه32
فصل سوم : ارائه مدل رياضي مساله وروش تحقيق39
3-1-مقدمه40
3-3-2- پارامترها43
3-3-3- متغيرها43
3-3-5- محدوديت هاي مدل45
3-4-اعتبار سنجي مدل48
3-5- ساختار کلي الگوريتم مرتبسازي نامغلوب ژنتيک (NSGA-II)57
3-6-تشريح مراحل الگوريتم (NRGA)65
فصل چهارم : ارائه روش حل و تجزيه و تحليل محاسباتي68
4-1- مقدمه69
4-2-2- نحوه توليد جمعيت اوليه72
4-2-5-1- عملگرهاي تقاطعي74
4-5-مقايسه وتحليل نتايج78
فصل پنجم : نتيجه گيري و ارائه پيشنهادات آتي79
5-1-نتيجه گيري80
مراجع82
پيوست87
پيوست .بخشي از کد لينگو88
Abstract(چکيده انگليسي)91
فهرست جداول
جدول3-1- هزينه خريد يک واحد مواد اوليه از تأمين کننده s با سطح کيفي L 48
جدول3-2- هزينه توليدمحصول با سطح کيفيq در کارخانه j 48
جدول3-3- هزينه حمل مواد اوليه ار تأمين کننده S به توليد کننده j… 49
جدول3-4- هزينه حمل مواد اوليه ار تأمين کننده S به توليد کننده j 49
جدول3-5-هزينه نگهداري يک واحد محصول در کارخانه j 49
جدول3-6-هزينه اپراتور با سطح مهارت k در دوره t درکارخانه j 49
جدول3-7-هزينه اخراج اپراتور سطح k از کارخانه j در دوره t 50
جدول3-8-هزينه استخدام اپراتور سطح k در کارخانه j در دوره t 50
جدول3-9-هزينه آموزش اپراتور سطح k’ به سطح k در کارخانه j در دوره t 50
جدول3-10-امکان پذير بودن آموزش 51
جدول3-11-تقاضاي مشتريc در دوره t 51
جدول3-12-ماکزيمم ظرفيت فراهم کردن مواد اوليه نوع r با کيفيت L … 51
جدول3-13-تعداد کارگر مورد نياز سطحk در صورت کار… 52
جدول3-14-ميزان توليد محصول با کيفيت q 53
جدول 3-15-ميزان مواد خام حمل شده با کيفيت L در دوره اول 54
جدول 3-16-ميزان مواد خام حمل شده با کيفيت L در دوره دوم 54
جدول 3-17-ميزان محصول توليد شده با اپراتور سطحkومواد اوليه سطحLدر دوره دوم 55
جدول 3-18-ميزان محصول توليد شده با اپراتور سطحkومواد اوليه سطحLدر دوره دوم 55
جدول 3-19-ميزان محصول ارسالي به مشتري در دوره اول 56
جدول 3-20-ميزان محصول ارسالي به مشتري در دوره دوم 56
جدول 3-21- برنامه نيروي انساني به دست آمده از حل مدل 57
جدول4-1- مقادير متغير XjtLk 70
جدول 4-2- ماتريس اولويتها 71
جدول 4-3- قيمت خريد ماده نوع L از تأمين کننده s 71
جدول 4-4- بخش دوم کروموزوم 71
جدول 4-5-ماتريس اولويتها بخش دوم 72
جدول4-6-مقايسه عملکرد الگوريتم هاي NSGAII وNRGA 77
فهرست شکل ها
شکل 1-1- يک شبکه زنجيره تأمين سه مرحلهاي5
شکل 2-1- نمايي از يک زنجيره تامين9
شکل 2-2- شبکه سري16
شکل2-3- شبکه زنجيره تأمين واگرا17
شکل2-4-شبکه زنجيره تأمين همگرا17
شکل2-5- شبکه زنجيره تأمين مختلط18
شکل 2-5.مثالي از نگاشت بين فضاي جواب وفضاي توابع هدف25
شکل2-6. بيان تصويري بهينگي پارتو در فضاي هدف (الف) و26
شکل 2-7-نمايش حل هاي مناسب35
شکل 3-1- نحوه مرتب سازي جواب هاي نامغلوب يک جمعيت59
شکل3-2. شبه کد رويه مرتبسازي نامغلوب سريع60
شکل3-2. فاصله تراکمي61
شکل3-3. شبه کد محاسبه فاصله تراکمي62
شکل3-5. شبه کد رويه توليد نسل بعد64
شکل3-4 . نمايشي از عملکرد NSGA-II64
شکل3-6. فلوچارت الگوريتم NSGA-II65
شکل 4-6- عملگر تقاطع74
شکل3-8- نخبه گرايي75

فصل اول
مقدمه و کليات تحقيق
1-1-مقدمه
در ساليان نه چندان دور، رقابت بين سازمانها وجود داشته ولي در طي ساليان اخير رقابت بين سازماني جاي خود را به رقابت بين زنجيره تأمين آنها داده است.در رقابتهاي جهاني عصر حاضر، بايد محصولات با کيفيت را با توجه به درخواست مشتري ودرکمترين زمان دردسترس وي قرار داد.خواست مشتري بر کيفيت بالاوخدمت رساني سريع، موجب افزايش فشارهايي شده است که قبلا وجود نداشته است، درنتيجه سازمانها قادر نيستند به تنهايي از عهده ي برآوردنيازهاي مشتريان خود برآيند. دربازار رقابتي امروز، بنگاههاي اقتصادي وتوليدي علاوه بر توجه به سازمان ومنابع داخلي، خودرابه مديريت ونظارت برمنابع وارکان مرتبط خارج ازسازمان نيازمنديافته اند. علت اين امردرواقع دستيابي به مزيت يامزاياي رقابتي باهدف کسب سهم بيشتري از بازار است. براين اساس، فعاليتهايي نظير برنامه ريزي عرضه وتقاضا، تهيه ي مواد، توليدوبرنامه ريزي محصول، نگهداري کالا، کنترل موجودي، توزيع، تحويل وخدمت به مشتري که قبلا همگي در سطح شرکت انجام مي شداينک به سطح زنجيره تأمين انتقال پيداکرده است. تأثيرگذاري وتأثيرپذيري توليدکنندگان، تأمين کنندگان ومشتريان بريکديگرونيزنتيجه اين آثارکه درهزينه ها، کيفيت، زمان توليدوتحويل نمايان مي شوند، موجب شده است تازنجيره تأمين به عنوان يک نظام يکپارچه وهمبسته مطرح گردد.]4[
مساله زنجيره تامين در دنياي امروز به عنوان يک مزيت رقابتي عمده در راستاي کاهش قيمت تمام شده مطرح است. زنجيره تامين شامل خريد و تامين، لجستيک و حمل و نقل، بازاريابي، رفتار سازماني، شبکه، مديريت استراتژيک، مديريت سيستم هاي اطلاعاتي و مديريت عمليات مي باشد. ]5[ با وجود اين مطلب، تصميم گيري در مراحل مختلف اين روند و هماهنگي اين مراحل، مساله اصلي در زنجيره تامين مي باشد با توجه به رقابت شديدي که بين توليد کنندگان وجود دارد، در صورتي که هر کدام از حلقه هاي اين زنجيره ضعيف عمل کند، کل مجموعه موفق نخواهد بود و در سطح مورد انتظار عمل نخواهد کرد. بنابراين مديريت موثر اين زنجيره در صنعت يک چالش مديريتي عمده به حساب مي آيد. در سالهاي اخير، شرکت ها و سازمان هاي کشورهاي صنعتي و پيشرفته جهان، توجه ويژه اي به مديريت زنجيره تامين داشته اند و از اين رهگذر به موفقيت هاي قابل توجهي نيز دست يافته اند که گواه اين امر، حجم بالايي از مبادلات تجاري انجام شده و درآمد و سود آوري بالاي زنجيره تامين موفق و کارآمد است که در بازارهاي به شدت رقابتي امروز، موفق به پيشي گرفتن از رقبا شده اند.]6[
1-2-ضرورت انجام تحقيق
امروزه رويکردسيستمي ومباحث زنجيره تأمين به عنوان موضوعات شناخته شده اي در مهندسي صنايع مطرح هستند. حجم گسترده وتنوع تحقيقات صورت گرفته درزمينه مديريت زنجيره تأمين، حاکي ازاهميت وجذابيت موضوع است.
هندفيلدونيکولز]7[ معتقدندکه سه عامل اصلي باعث شده اندتاشرکتها بحث مديريت زنجيره تأمين رابه صورت جدي دنبال کنند. اين عوامل عبارتند از:
-انقلاب اطلاعات
-افزايش سطح انتظارات مشتريان درهنگام خريدمحصولات
-ضرورت ايجادساختاري جديددرروابط بين سازماني
مجموعه اين عوامل بيان کننده اين مطلب است که درشرايط جديد براي رضايت مشتريان وکسب سهم مؤثردربازارهاي جهاني ومنطقه اي بايدحداکثرانعطاف پذيري توليد وکيفيت ودر عين حال حداقل هزينه هاوزمان انتظارباهم وجودداشته باشند.هرچند درنگاه اول جمع اين عوامل با يکديگرغير ممکن جلوه مي نمايد، اما شرکتهاي توليدي وخدماتي چندراه را براي دستيابي به قابليتهاي مذکوردر دستور کارخود قرار داده اند، يکي از آنها تشکيل زنجيره تأمين ومديريت آن بود. به طورخلاصه ويژگي ها وعواملي که موجب حرکت سازمانها درعصرحاضر براي تشکيل و توسعه زنجيره تأمين ومديريت آن شده اند را مي توان به صورت زير عنوان نمود:
1-وجودامکان ارتباط سريع در بين شرکتهاي مختلف و دستيابي به اطلاعات کلي باسرعت بسيار بالاومحيطهاي بازرگاني برپايه شبکه هاي اينترنتي
2-افزايش قابليت اطمينان بنگاههاي حمل کالا براي حمل ونقلهاي درون مرزي وبرون مرزي
3-به وجود آمدن سازمانهايي که مي توانند وظيفه مديريت کلي وهماهنگ کردن تمامي زنجيره تأمين را برعهده گيرند.
4-امکان توسعه و ارتقاء سيستمهاي کامپيوتري تجاري که امکان يکپارچگي در زنجيره تأمين را افزايش مي دهد.
5-وجود ابزارهايي چون مهندسي سيستمهاوروشهاي يکپارچه براي مديريت زنجيره تأمين وروشهاي دقيق تر هزينه يابي وکنترل جريان فعاليتهاي کار.
کشورماوصنايع توليدي وخدماتي آن درآستانه ي ورود به يک رقابت همه جانبه بارقباي جهاني هستند.بدين خاطرتلاش براي گسترش علم وفرهنگ مديريت زنجيره تأمين نيازحال وآينده کشوراست.دانشگاههاومراکز علمي به همراه ديگرسازمانها لازم است باهمکاري يکديگرزيرساختهاي لازم براي اين منظور را فراهم آورند.
با توجه به نيازهاي دنياي امروز، در اين پايان نامه ،ارائه و بررسي مدلي کارا براي طراحي شبکه زنجيره تامين چندهدفه وچندمرحله اي مد نظر بوده است.اميد است در اين تحقيق تلاشي جهت گسترش دانش در مبحث مديريت زنجيره تأمين انجام گيرد.
1-3-بيان مسأله
زنجيره تأمين اصطلاحي است که امروزه به صورتي گسترده مورداستفاده قرار مي گيردودربرگيرنده تمامي فعاليتها درزمينه توليدوتوزيع محصول نهايي با ارائه خدمت از ابتدايي ترين مرحله، يعني تهيه مواد خام تاانتهايي ترين مرحله، يعني تحويل به مشتري است. مديريت زنجيره تأمين شامل مديريت توزيع وتقاضا، تأمين اجزاومواداوليه، ساخت ومونتاژ، ذخيره سازي وحمل موجودي، مديريت سفارش وتحويل به مشتري است.دستيابي به مديريت زنجيره تأمين مؤثرتنهابا همکاري تمامي اعضاي زنجيره تأمين حاصل مي شود.دربازار اقتصادي امروز، براي دستيابي به موفقيت، لازم است که تأمين کنندگان مواد خام(مواداوليه)، توليدکنندگان وتوزيع کنندگان به امر بهينه سازي کاملا متعهد باشند. شرکتها بايد همواره به دنبال يافتن راه حل کاراواثربخش براي توليدمحصولات وانجام خدمت باشند. خوشبختانه درساليان اخير، تکنولوژي اطلاعات، زمينه مناسبي را براي يکپارچه سازي فعاليتهاي داخلي و خارجي زنجيرة تأمين فراهم نموده است ]8[. درنتيجه، اعضاي زنجيرة تأمين همواره به دنبال روش‌هاي نوين به منظور بهبود شبک? زنجيرة تأمين با استفاده از تلفيق رده‌هاي شبکه مي‌گردند]9 [.
ملاعلي زاده(1387) عقيده دارد که، هرمحصولي براي آنکه بتوانددربازار رقابتي امروزموفق باشد، بايد از دوويژگي مهم برخوردار باشد.نخست، بايدرضايت مشتري را جلب کندودوم اينکه هزينه هاي آن قابل قبول باشند. اين دوويژگي تنها متأثر ازعملکردکارخانه اي که توليدنهايي اين محصول در آن انجام مي شود، نيست. بلکه عواملي چون کيفيت کارکرد تأمين کنندگان قطعات آن کارخانه، مرغوبيت مواد اوليه اي که آن تأمين کنندگان از آن استفاده مي کنند، نحوه عملکرد نيروي انساني خودبخش توليد درقبال اين محصول وخيلي از عوامل ديگرکه از حيطه سازماني آن کارخانه خارج هستند، روي اين دوويژگي مهم تأثير مي گذارند.لذابراي رقابت پذير بودن محصول، بايدبا ايجاد هماهنگي و يکپارچگي بين مراحل مختلفي که در تأمين موادوقطعات وتوليدمحصول دخيل هستند، هزينه ها را کاهش دادوسطح رضايت مشتري را بالا برد.
دراين تحقيق، به مدلسازي و حل مسأله برنامه ريزي يکپارچه خريد-توليد-مشتري درزنجيره تأمين پرداخته مي شود.همانطورکه در شکل (1-1) آمده است، زنجيره تأمين مفروض سه سطحي بوده که در سطح اول تاسوم به ترتيب تأمين کنندگان، توليد کنندگان ومشتريان قرار دارند.دو هدف متناقض وداراي تعارض مسأله عبارتند از: 1-مينيمم سازي هزينه ها و2- ماکزيمم سازي ارزش کل توليد که به عنوان تابع هدف کيفي در مدل پيشنهادي، در نظرگرفته شده است و به معني ماکزيمم کردن کيفيت مي باشد.

1st stage 2nd stage 3rd stage

شکل 1-1- يک شبکه زنجيره تأمين سه مرحلهاي
1-4-فرضيات مسأله
-مسأله يک مدل تک محصولي، چند دوره اي وسه لايه است.
-مکان وتعداد تأمين کنندگان، توليد کنندگان ومراکز مشتريان مشخص است.
-سطح تجهيزات در مراکز توليدي يکسان درنظرگرفته شده است.
-پارامترها به صورت قطعي درنظرگرفته شده اند.
-ظرفيت تأمين کنندگان وميزان ساعت دردسترس توليدکنندگان مشخص مي باشد.
-محصول از لحاظ کيفي به q دسته تقسيم بندي مي شود.به اين صورت که محصول با سطح کيفي يک محصول درجه يک خواهد بود و بهترين کيفيت را داردو محصول با درجه کيفي q بدترين کيفيت را داراست.
-مواد اوليه باسطح کيفي يک کمترين ناخالصي و با سطح کيفيL بيشترين ناخالصي را داراست.
-نيروي انساني سطح مهارت 1 نيروي حرفه اي است ونيروي انساني سطح k کارآموز است.
-اين که محصول از درجه q با چه سطح نيروي انساني و با چه سطح مواد اوليه اي قابل تهيه است از نظر خبرگان در صنعت با توجه به تجربيات گذشته تعيين شده است.
1-5-پرسش تحقيق
در هر دوره سطوح مختلفي از نيروي انساني دردسترس است، بايد ببينيم از هر کدام چه ميزان به کار بگيريم که اين در ماکزيمم کردن کيفيت تأثير مي گذارد ولي از طرف ديگر چون هر کدام هزينه هاي خاص خود را دارند وتابع هدف اول ما نيز مينيمم کردن هزينه هاست، درنتيجه بايد اين تناقض را به صورت يک برنامه ريزي چند هدفه حل نمود.
هم مواد اوليه وهم نيروي انساني از لحاظ کيفي دسته بندي شده اند.به اين صورت که مواداوليه با سطح کيفي 1 کمترين ميزان ناخالصي ومواد اوليه با سطح کيفي L بيشترين ميزان ناخالصي را دارد. نيروي انساني نيز براساس تجربه کاري دسته بندي شده اند.به اين صورت که نيروي انساني سطح 1 حرفه اي ونيروي انساني سطح k کارآموز مي باشند.
حال مسأله ما بايد تعيين کند که در هر دوره چه ميزان مواد اوليه از کدام تأمين کننده دريافت کنيم، در کدام واحد توليدي با چه سطحي از نيروي انساني درگير شويم، تا درنهايت محصولي با يک شاخص کيفي توليد کنيم که هم هزينه هاي زنجيره مينيمم شود و هم کيفيت ماکزيمم گردد که در نهايت رضايت مشتري را براي ما به همراه داشته باشد؟
1-6-ساختار تحقيق
با توجه به اهداف مورد نظر ، ساختار تحقيق حاضر به صورت زير است:
در فصل دوم اين تحقيق، کليات زنجيره تامين و همچنين مطالعات انجام شده در اين زمينه مرور مي‌شود.
در فصل سوم، مساله تحقيق به صورت کامل شرح داده مي شود و مدل پيشنهادي اين تحقيق ارائه مي‌گردد و کمي هم از روش حل بيان مي کنيم.
فصل چهارم مثال ها و نتايج محاسباتي که نشان دهنده کارايي مدل است توسط نرم افزار lingo حل مي‌شود و سپس به علت ناتواني اين نرم افزار در حل مساله در ابعاد بزرگتر مدل ارائه شده توسط الگوريتم فراابتکاري حل مي گردد.
در فصل پنجم نتيجه گيري و تحقيقات آتي بيان مي شود و در پايان منابع و مراجع گنجانده شده است.
1-7-خلاصه فصل
در اين فصل به چگونگي مراحل انجام شده در اين تحقيق پرداختيم. نوع مسئله شرح داده شد و با ضرورت انجام و نوآوري که در مدل پيشنهادي آمده است آشنا شديم. در فصل هاي بعد به صورت مبسوط آن را توضيح داده و ابعاد مختلف آن را بررسي خواهيم کرد.

فصل دوم
ادبيات و پيشينه تحقيق

2-1-مقدمه
امروزه در بازارهاي جهاني، شرکتهاي انفرادي ديگر نه به عنوان نهادهاي مستقل با نام هاي تجاري منحصر به فرد، بلکه به عنوان بخش جدايي ناپذير از زنجيره تأمين با هم رقابت مي کنند.]10 [به اين ترتيب، موفقيت نهايي يک شرکت به توانايي مديريتي آن در ادغام و هماهنگ کردن شبکه اي پيچيده از روابط کسب وکار درميان اعضاي زنجيره تأمين بستگي دارد.همچنين پيچيدگي کالا و خدمات در دنياي رقابتي امروز به گونه اي است که سازمان ها به تنهايي وبدون کمک گرفتن ازسازمان هاي ديگر نمي توانند محصولي را توليدوخدمتي را ارائه دهند.به منظور رويارويي با اين مشکلات وچالش ها، هرروزه رويکردهاي جديدي ظهور مي کنند.رويکرد مديريت وبرنامه ريزي زنجيره تأمين از جمله رويکردهاي جديد براي مقابله با چالش هاي مذکور در اين زمينه مي باشد.
از طرفي با توجه به اينکه عملکرد کل زنجيره تأمين ارتباط تنگاتنگي با ساختارو نحوه ارتباط اجزاي زنجيره وسياستهاي مديريتي آن دارد، لذا نياز به يکپارچگي درسطوح مختلف تصميم گيري براي نيل به عملکرد بهتر، احساس مي شود وهمين امر باعث شده است که در دو دهه اخير تحقيقات گسترده اي در اين زمينه انجام شود.
در اين فصل، تعاريف و نکاتي در ارتباط با زنجيره تامين بيان مي شود و پژوهش هاي انجام شده در اين رابطه مورد مطالعه قرار مي گيرد. از آنجايي که مدل پيشنهادي مدلي چندهدفه است، روشهاي حل مسائل چندهدفه توضيح داده شده و تاريخچه الگوريتمهاي فراابتکاري پيشنهادي و ساختار کلي آنها مرور ‏ميشود.
2-2-زنجيره تأمين
پيش از ارايه تعاريف، نمايي از يک زنجيره تامين در ساده ترين حالت خود به لحاظ حجم اجزاي زنجيره در شکل 2-1 آورده شده که با در نظر گرفتن آن، تعاريف ارايه شده از زنجيره تامين روشن تر باشد.

شکل 2-1- نمايي از يک زنجيره تامين
طي ساليان اخير، مديران شاهد يک دوره تغييرات شگرف جهاني به واسطه پيشرفت در تکنولوژي، جهاني شدن بازارها و شرايط جديداقتصادي-سياسي بوده اند.باافزايش تعدادرقبا درسطح جهاني، سازمانهامجبور شدند که هرچه سريع تر فرايندهاي درون سازماني را براي باقي ماندن درصحنه رقابت جهاني، بهبودبخشند.دربازاررقابتي موجود، بنگاههاي اقتصادي وتوليدي علاوه برپرداختن به منابع داخلي سازمان، خود را به مديريت ونظارت برمنابع وارکان مرتبط خارج از سازمان نيازمنديافته اند.علت اين امردرواقع دستيابي به مزاياي رقابتي با هدف کسب سهم بيشتري از بازار است.همچنين درعصر حاضر، بايد محصولات متنوع را باتوجه به درخواست مشتري، دردسترس وي قرار داد.تمايل مشتري برکيفيت بالا وخدمت رساني سريع، موجب افزايش فشارهايي شده است که قبلا وجود نداشته است، درنتيجه شرکتها بيش از اين نمي توانستند به تنهايي از عهده تمام کارها برآيند.براين اساس فعاليتهايي نظير برنامه ريزي عرضه وتقاضا، تهيه مواد، توليد وبرنامه ريزي محصول، نگهداري کالا، کنترل موجودي، توزيع، تحويل وخدمت رساني به مشتري که قبلا همگي در سطح شرکت انجام مي شد، اينک به سطح زنجيره تأمين انتقال پيدا کرده است وتغييرات سريع اقتصادي وفشار رقابتي فزاينده بازار، شرکتها را ملزم کرده که روي لجستيک يکپارچه وزنجيره تأمين،تمرکز کرده وبه آن روي آورند]11[
به دليل اهميت موضوع زنجيره تأمين در سالهاي اخير، تعاريف زيادي در اين زمينه از طرف نويسندگان مختلف ارائه شده است که برخي از اين تعاريف به شرح زير مي باشند:
واژه نامه APICS (ويرايش هشتم)اصطلاح زنجيره تأمين را به صورت”فرايندهايي از مواد خام اوليه تا مصرف محصولات نهايي که سرتاسر گروههاي تأمين کننده تامصرف کننده را به هم پيوند مي دهد”ويا به صورت “کارکردهاي درون وبيرون يک شرکت که زنجيره ارزش را براي توليد محصول وارائه خدمات به مشتري قادر مي سازد”، تعريف مي کند.]12[
شن تعريف خود از زنجيره تأمين را به صورت “يک زنجيره تأمين شامل کليه مراحلي است که به صورت مستقيم يا غير مستقيم در تأمين تقاضاي مشتريان نقش آفرين مي باشد”بيان کرد.او همچنين بر اين نکته تأکيد داشت که زنجيره تأمين تنها شامل واحدهاي ساخت و توليدوتأمين کنندگان نيست بلکه انبارها، مراکز توزيع خرده فروشان، حمل کنندگان کالا و مشتريان را نيز دربر مي گيرد. ]13[
براساس تعريف رابينسون وهمکاران]14[، زنجيره تأمين شامل تأمين کننده، توليد کننده، فروشنده، سازنده،توزيع کننده و خرده فروش مي باشد که به وسيله حمل ونقل، جريان اطلاعات وزيرساخت مالي باهم ارتباط دارند.هدف فراهم کردن ارزش براي مشتري نهايي برحسب محصولات وخدمات وانباشتن سود مي باشد.
بيامون ]15 [تعريف خود را از زنجيره تأمين به اين صورت بيان مي کند: زنجيره تأمين شامل شبکه اي از تسهيلات ومراکز توزيع است که عمليات تأمين مواد اوليه، انتقال و حمل مواد به مراحل مياني ومراحل نهايي وتوزيع محصولات ميان مشتريان را انجام مي دهد.
بين مفهوم مديريت زنجيره تأمين ومفهوم سنتي لجستيک تفاوتي وجود دارد.لجستيک معمولا به فعاليتهايي اطلاق مي شود که درون مرزهاي يک سازمان واحدرخ مي دهد وزنجيره هاي تأمين به شبکه هايي از شرکتهايي اطلاق مي شود که با هم کار مي کنندوفعاليتهاي خود را به منظور تحويل محصولي به بازار، هماهنگ مي کنند. همچنين لجستيک سنتي توجه اش را روي فعاليتهايي مانند تدارکات، توزيع، حفاظت وپشتيباني ومديريت موجودي متمرکز مي سازد.مديريت زنجيره تأمين علاوه بر اينکه همه فعاليتهاي لجستيک سنتي را تصديق مي کند، همچنين فعاليتهايي مانند بازاريابي، ايجاد محصولي جديد وخدمت رساني به مشتري را نيز شامل مي شودو اين فعاليتهاي مذکور امروزه به عنوان قسمتي از عمليات مورد نياز براي تأمين کردن نيازهاي مشتري در نظر گرفته مي شود].16[
دونالد، [17] : سازنده و تامين کنندگانش، خريداران و مشتريان، به عبارت ديگر همه گروه ها در سازماني گسترش يافته کار مي کنند تا يک محصول را به بازار عرضه کنند که مشتري مايل است براي آن پول پرداخت نمايد. اين شرکت چند گروهي، بصورت يک سازمان گسترده عمل مي کند و از منابع مشترک (افراد، فرآيند ها، تکنولوژي، معيارهاي عملکردي) استفاده بهينه مي کند تا به هم افزايي عملياتي دست يابد و نتيجه، محصول يا خدمتي است با کيفيت بالا، هزينه کم و سهولت دسترسي.
مک کلان، [18] : اعتقاد دارد مديريت زنجيره تامين شامل يکپارچه سازي فرآيند هاي کسب و کار از استفاده کننده نهايي تا تامين کننده اوليه مي باشد که محصول، خدمات و اطلاعاتي را مهيا مي کنند که براي مشتري ايجاد ارزش مي کند.
گاتورنا [19] : مديريت زنجيره تامين را به بيان لمبرت و کوپر، [20] اينچنين تعريف مي کند : يک فلسفه يکپارچه کننده براي مديريت جريان کل مواد در يک کانال توزيع از تامين کننده اوليه تا مشتري نهايي.
تعريف دانشگاه MIT از مديريت زنجيره تامين : مديريت زنجيره تامين يکپارچه عبارت است از يک رويکرد يکپارچه فرآيندگرا براي تامين1، توليد2، و توزيع3 محصولات و خدمات به مشتريان.
سو وهمکاران]21[ نيز بر اهميت کيفيت روابط و همکاري در طول زنجيره تامين تاکيد مي کنند و رابطه ميان عناصر زنجيره تامين را از مهم ترين عوامل موفقيت سازمان ها مي دانند. زنجيره تامين در مقياس گسترده خود به معناي زنجيره تامين بين سازماني مي باشد، در حالي در مقياس کوچکتر به معناي زنجيره تامين درون سازماني مي باشد. در زنجيره تامين درون سازماني روابط و هماهنگي ميان بخش هاي وظيفه اي مختلف سازماني مانند بازاريابي، توليد، خريد، پشتيباني و غيره ضروري است.
مديريت زنجيره تأمين مرزهاي سازماني را درمي نورددوفرايندهاي کاري در داخل سازمانهاي مختلف شامل تأمين کنندگان جزء، تأمين کنندگان عمده ومصرف کنندگان نهايي را مديريت مي کند و هدف آن ايجادارزش براي مصرف کننده نهايي است.
2-3-تکامل تدريجي مديريت زنجيره تأمين
فرداندال وهيل]22[، معتقدند که مديريت زنجيره تأمين تغيير مهمي را در اينکه چگونه اکثر سازمانها خود را مشاهده کرده و درباره خود قضاوت مي کنند، ايجاد مي کند.همچنين آنها براين باورند که سازمانها در گذشته، تأمين کنندگان ومشتريان خود را به طور بالقوه به عنوان يک شريک لحاظ نمي کردند.دربسياري از صنايع، سازمانها رقابت شديدي با تأمين کنندگان ومشتريان خود داشتندواز اين که آنها سود بيشتري را به دست آورند، همواره هراس داشتند.
در آغاز دهه هاي 1960 و1970سازمانها دريافتند که بايد ارتباط نزديکي را با مشتريان داشته و بين اهداف خود و اهداف مشتريان پيوندي را برقرار نمايند.از اين يکپارچگي دروني اغلب به عنوان مديريت لجستيک مواد يا مديريت مواد ياد مي شود.سازمان ها با پذيرش ساختار مديريت مواد، عمليات خريد وتوزيع، خودرا يکپارچه کردندوبا پايين نگه داشتن هزينه هاي عملياتي توانستند خدمت رساني به مشتريان را بهبود بخشند.سازمانهايي که با موفقيت عمليات مذکور را يکپارچه کردند، توانستند عملکرد خود را بهبود دهند. در دهه 1990 شرکت ها سعي کردند خود را در رده جهاني مطرح کنند. شرکت ها مديريت جامع کيفيت را بکار بستند تا فرآيندهايشان را تحت کنترل درآورند و بهبود مستمر را پديد آورند، همچنين روش هاي توليد بهنگام (JIT)4 و موجودي صفر نيز معرفي شدند تا کارخانجات بتوانند از آنها بعنوان روشي براي کاهش هزينه و همزمان با آن بهبود در کيفيت استفاده کنند. اکثر اين شرکت ها معتقدند که قدم بعدي براي افزايش سود و سهم بازار بايد بردارند، مديريت زنجيره تامين کارا است.
در يک زنجيره تامين ابتدا مواد خام ساخته مي شوند، سپس کالاها در يک يا چند کارخانه توليد و در نهايت به عمده فروشي ها يا مشتري تحويل داده مي شوند. جهت کاهش هزينه و بهبود سرويس دهي، استراتژي هاي کارايي زنجيره تامين در سطوح مختلف زنجيره تامين بايد در نظر گرفته شوند. زنجيره تامين شامل سازندگان مواد اوليه، مراکز توليدي، انبارها، مراکز توزيع و عمده فروشي ها و نيز مواد خام، موجودي در حال ساخت و محصولات تمام شده اند که بين تامين کنندگان کارخانجات و مشتريان در جريانند. در دنياي امروز باقي ماندن در رقابت تجارت جهاني براي شرکت هايي که جدا از تامين کنندگان و ديگر شرکاي تجاري فعاليت مي کنند، مشکل شده است. شرکت ها هميشه دنبال کاهش هزينه ها و بطور همزمان افزايش کيفيت کالاها و خدمات خود هستند.
علاقمندي به مفهوم مديريت زنجيره تامين از دهه 1980 تا به حال در حال افزايش بوده است. اين علاقه هنگامي که شرکت ها مزاياي همکاري تجاري با ساير شرکا را ديدند به شدت افزايش يافت. مفهوم مديريت زنجيره تامين بر اساس تشکيل شبکه ارزشي است که شامل موجوديت هاي جداگانه مي باشد. اين موجوديت ها متعهد شده اند تا منابع و اطلاعات را براي رسيدن به هدف مديريت تامين کنندگان و نيز مديريت جريان مواد و قطعات مهيا کنند. با ورود صنعت به قرن 21، تغييرات شديدي در حال رخ دادن است که دورنماي صنعتي و اقتصادي جهان را دگرگون مي‌کند. بازار به معناي واقعي جهاني شده است و مشتريان مقادير کوچکتري از کالاهاي سفارشي را طلب مي کنند. بيشتر شرکت ها دامنه گسترده تري از محصول ها را ارائه مي کنند و کالاهاي جديد بيشتري با سرعت بيشتر و با تمرکز بر نياز بازار ارائه مي کنند. اين تغييرات چالش هاي اجتناب ناپذير و مسائل جديد لجستيک را براي همه توليد کنندگان پديد آورده است.
2-4-يکپارچه سازي زنجيره تأمين
يکي از اهداف مهم مديريت زنجيره تامين يکپارچه سازي است. شتادلر]23 [، اعتقاد دارد يک زنجيره تامين با ترکيب حرکت کالا با جريان اطلاعات مالي و عملياتي بين طرفين مربوطه يکپارچه مي شود. در روند سير تکاملي صنايع توليدي، برخي کارخانجات پيشرو به اين نتيجه رسيدند که اگر تنها به نگرش هاي سنتي مديريت زنجيره تامين وابسته باشند فروش آنها طبق انتظارات سوددهي نخواهد داشت.
سورين [24]، معتقد است شرکت ها هم اکنون تاکيد بيشتري بر سيستم ها و تکنولوژي اطلاعات براي کمک به بهبود عملکرد شبکه زنجيره تامين دارند.
در جواب اين سوال که چگونه مي توان به يک زنجيره تامين موفق دست يافت بايد گفت که اشتراک اطلاعات و برنامه ريزي عملياتي، کليدهاي موفق در زمينه يکپارچه کردن زنجيره تامين هستند.
اما چه اطلاعاتي بايد به مشارکت گذارده شود؟
چگونه بايد بکار برده شود؟
چگونه اطلاعات، طراحي و عمليات زنجيره تامين را تحت تاثير قرار مي دهد؟
در نهايت اينکه چه نوعي از يکپارچه سازي بايد اجرا شود؟
سيستم ها و دانش فني اطلاعات يکي از مهمترين ابزارهاي مديريت زنجيره تامين کارا مي باشد. در حقيقت سرمايه گذاري روي مديريت زنجيره تامين از طريق فرصت هايي که از تحليل دقيق و پيچيده اطلاعات زنجيره حاصل مي شود، صورت مي پذيرد. اولين مساله اي که در رابطه با اطلاعات در مديريت زنجيره تامين وجود دارد اين نيست که چگونه اطلاعات کسب شود بلکه اين است که چه اطلاعاتي بايد منتقل شود، چه اطلاعاتي براي زنجيره تامين مهم هستند و کدام مي توانند بدون هيچ مشکلي ناديده گرفته شوند، چگونه اطلاعات بايد تجزيه و تحليل شوند و چگونه بکار برده شوند، اثرتکنولوژي اطلاعات در اين زمينه چيست،چه ساختاري در درون سازمان هاي زنجيره بايد وجود داشته باشد و چه ساختاري در بين سازمان هاي زنجيره تامين بايد وجود داشته باشد، در نهايت اينکه آيا به سيستم ها و تکنولوژي اطلاعات مي‌توان به عنوان ابزاري اصلي جهت کسب مزيت هاي رقابتي در بازار نگاه کرد.
مديريت زنجيره تامين کارا زماني موفق است که بتواند نيازهاي مشتري را بطور کامل برآورده ساخته و براي او ارزش ايجاد کند و در عين حال سود درازمدت شرکاي تجاري را تضمين نمايد. در حقيقت، هدف ايجاد يک موقعيت برد- برد مي باشد. شراکت در زنجيره تامين در حقيقت رابطه اي است که بين دو عضو مستقل در کانال هاي تامين از طريق به اشتراک گذاشتن اطلاعات در سطوح مختلف جهت دستيابي به اهداف و منافع خاصي از جمله کاهش هزينه هاي کلي و موجودي ها شکل داده مي شود.
منتزر [25] ،معتقد است زنجيره ارزش شبکه اي از مراحل است که فعاليت هايي را براي ايجاد ارزش افزوده انجام مي دهند. اين مجموعه در عين مشارکت سعي در کنترل عدم قطعيت و تهديدها در سطوح مختلف زنجيره دارد. او اين نوع مشارکت بين سازماني را همکاري کانال و يا برون سپاري استراتژيک مي‌نامد. او معتقد است که بقا در بازار رقابت جهاني، ديگر به استراتژي باز وابسته نيست بلکه به توانايي شرکت در مقابله با شرايط متغير و عدم قطعيت در هر دو طرف ( شرکاي بالا دستي و پايين دستي ) بستگي دارد و اين امر مستلزم بازنگري در مديريت بين سازماني با استفاده از ابزار تکنولوژي اطلاعات مي باشد.
2-5-دلائل علاقه وتوجه به مفهوم مديريت زنجيره تأمين
مديريت زنجيره تأمين به دلائل متعددي به موضوع مورد توجه در دهه اخير تبديل شده است]2[ :
تعداد بسيار کمي از شرکتها هستند که داراي سازمان عمودي مي باشند.شرکتها تخصصي تر شده اند و به جاي آنکه خود، تأمين کننده منابع خويش باشند بيشتر به دنبال تأمين کنندگاني هستند که بتوانند مواد اوليه با کيفيت بالا و قيمت پايين در اختيار آنها قرار دهند.
رقابت در سطوح ملي وبين المللي بسيار شدت يافته است. مشتري براي خواسته هاي خود انتخابها و منابع متعددي دارد.به همين دليل براي توليد کننده قرار دادن محصول نهايي در شبکه توزيع به ترتيبي که با کمترين قيمت وبهترين نحو دردسترس مشتري باشد، امري حياتي محسوب مي شود.در گذشته شرکتها براي حل اين مشکل، انبارهاي متعددي در نقاط مختلف زنجيره تدارک مي ديدند، در حاليکه طبيعت پوياي بازار امروز، اين عمل را به حرکتي غير اقتصادي وبا ريسک بالا مبدل مي کند، زيرا که عادات خريد مشتريان دائما درحال تغيير است ورقبا درحال حذف محصولات قبلي وارائه محصولات جديد هستندوتغيير سفارشات باعث خواهد شد که شرکت همواره داراي انبارهايي مملو از محصولات از رده خارج شده باشد، ضمنا هزينه ي بالاي نگهداري کالا در انبار باعث مي شود که قيمت نهايي محصول بالا رود.
شرکتها دريافتندکه با حداکثر رساندن عملکرد يک بخش ممکن است تأثير چنداني بر عملکرد کل مجموعه نداشته باشد.مثلا اگر در بخش خريد بتوان يک کالا را به قيمت کمتري تهيه نمود، ممکن است به خاطر ايجاد نواقص در ساير بخشهاي توليدي،هزينه توليد محصول نهايي را بالا ببرد.لذا ضرورت دارد در هنگام تصميم گيري براي يک بخش، اثر آن تصميم، درکل مجموعه زنجيره تأمين موردتوجه قرار بگيرد.
به دلائل فوق، استفاده از سيستم مديريت حرفه اي زنجيره تأمين براي بيشتر شرکتها، امري حياتي گشته است. آقاي رالف دراير5 نائب رئيس سرويس خدمات عرضه ي محصولات در شرکت پي اند جي6 گفته است: “پيروز شدن در بازارهاي دهه90 به روابط وروشهاي کاملا متفاوتي نياز داردوبرندگان نهايي کساني هستند که ارتباطات دروني سيستمهاي تجاري، از تأمين کننده تا خرده فروشي را مي فهمندوبا همکاري با هم از موقعيتها بهره برداري مي کنند تا بتوانند بهترين خدمات و سرويس را به مشتري ارائه دهند.”
همانطور که گفته شد مديران يک شرکت درون زنجيره تأمين از موقعيت ساير شرکتهاي مرتبط سود خواهند برد.آنها با تبادل اطلاعات صحيح بازار وهماهنگ کردن فعاليتها باعث مي شوند تا کل زنجيره در عرصه ي رقابت باقي بماند.مدير زنجيره تأمين مي بايست به منظور هماهنگ سازي کل مجموعه، ارتباطات تمامي گره هاي درون زنجيره را تحت نظر داشته باشد.]2[
2-6- عوامل موثر بر مديريت زنجيره هاي تأمين
2-6-1- مديريت اطلاعات
امروزه نقش ، اهميت و جايگاه اطلاعات براي شرکت ها و سازمانها بسيار حياتي است . گردش مناسب و انتقال صحيح اطلاعات باعث مي شود که فرآيندها مؤثر و کاراتر گشته و مديريت آنها آسانتر گردد . در بحث زنجيره تأمين اهميت موضوع هماهنگي در فعاليت ها ، بسيار حائز اهميت است . اين نکته در بحث مديريت اطلاعات در زنجيره مديريت سيستم هاي اطلاعاتي و انتقال اطلاعات نيز صحت دارد. مديريت اطلاعات هماهنگ و مناسب ميان شرکا باعث خواهد شد تا تاثيرات فزاينده اي در سرعت ، دقت ، کيفيت و جنبه هاي ديگر داشته باشيم . مديريت اطلاعات در بخشهاي مختلف تاثير گذار خواهد بود از جمله :
– تبادل و پردازش داده ها ميان شرکا ( مانند تبادل و پردازش اطلاعات فني ، سفارشات و …)
– جمع آوري و پردازش اطلاعات عرضه و تقاضا و غيره براي پيش بيني روند بازار و شرايط آينده
– ايجاد و بهبود روابط بين شرکا
– انتقال ، جابجايي، پردازش و دسترسي به اطلاعات لجستيکي براي يکپارچه سازي فرآيندهاي حمل و نقل ،سفارش دهي و ساخت تغييرات سفارش ، زمانبندي توليد ، برنامه هاي لجستيک، و عمليات انبارداري .
2-6-2- مديريت لجستيک
در تحليل سيستم هاي توليدي ، موضوع لجستيک ، بخش فيزيکي زنجيره تامين را در بر مي گيرد. اين بخش کليه فعاليت هاي فيزيکي از مرحله تهيه ماده خام تا محصول نهايي ، شامل فعاليت هاي حمل و نقل ، انبارداري، زمانبندي توليد و… را شامل مي شود . از سوي انجمن لجستيک تعريف ذيل براي لجستيک ارائه شده است :
لجستيک قسمت مهمي از فرآيند زنجيره تأمين است که شامل طرحها و برنامه ها ، بکار گيري و کنترل کارا و اثر بخش جريانات و ذخاير کالاها و خدمات مي باشد و اطلاعات مرتبط از نقطه شروع تا نقطه مصرف را به منظور برآورده ساختن نيازها و الزامات مشتريان در نظر مي گيرد .
پنج راهکار صحيح7 در سيستم تدارکات که در حقيقت اين پنج عامل باعث موفقيت خواهند شد ، عبارتند از : عرضه محصولات صحيح8 در زمان صحيح در مکان صحيح با شرايط صحيح با هزينه صحيح به مشترياني که آن محصول را مصرف مي نمايند .
2-6-3- مديريت روابط
مديريت روابط، تاثير شگرفي بر همه زمينه هاي زنجيره تأمين و همچنين سطح عملکرد آن دارد . مهمترين فاکتور براي مديريت موفق زنجيره تامين ، ارتباط ميان شرکا در زنجيره است به گونه اي که شرکا اعتماد متقابل به قابليت ها و عمليات يکديگر داشته باشند . بنابراين در توسعه هر زنجيره تامين يکپارچه، توسعه اطمينان و اعتماد در ميان شرکا و طرح قابليت اطمينان براي آنها از عناصر بحراني و مهم براي نيل به موفقيت پايدار است .
2-7- انواع شبکه هاي زنجيره تأمين
براي تحليل،



قیمت: تومان


پاسخ دهید