دانشگاه آزاد اسلامي
واحد علوم دارويي
دانشکده شيمي دارويي، گروه شيمي
پايان نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد (M.Sc.)
گرايش: شيمي وفناوري اسانس
عنوان:
بررسي تاثير متيل جاسمونات بر متابوليتهاي ثانويه و اثرآنتياکسيداني گياه نعنا فلفلي وميزان اسانس آن
Mentha piperitaL.
استاد راهنما:
سرکار خانم دکتر آزيتا شبرنگي
استاد مشاور:
جناب آقاي دکتر سعيد محمدي معتمد
نگارش:
کبري پاک
شماره پايان نامه:11ف سال تحصيلي93-1392
دانشگاه آزاد اسلامي
واحد علوم دارويي
دانشکده شيمي دارويي
پايان نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد ((M.SC))
گرايش:شيمي وفناوري اسانس
عنوان:
بررسي تاثير متيل جاسمونات بر متابوليتهاي ثانويه و اثرآنتي اکسيداني گياه نعنا فلفليMentha piperita L. وميزان اسانس آن
نگارش:
کبري پاک
بهمن 1392
1-دکترآزيتا شبرنگي
2-دکتر سعيد محمدي معتمد
هيات داوران: 3- دکتر بشري آزادي
4 -دکتر حليمه حسن پور طيولا
پروردگارا تو را سپاس و ستايش ميگويم که وجود گرانمايه انسان را گوهري همچون کسب علم معرفت زينت بخشيد و طلب علم را همواره فريضه بشر خواند.
خداوندا بيانم از توصيف اين نعمت بزرگ که به من عطا کردي عاجز است و زبانم از شکرگزاري آن قاصر، اکنون اين رساله راکه حاصل توفيق الهي است
تقديم به
پدر و مادر عزيزم
خداي را بسي شاکرم که از روي کرم، پدر و مادري فداکار نصبيم ساخته تا در سايه درخت پربار وجودشان بياسايم و از ريشه آنها شاخ و برگ گيرم و از سايه وجودشان در راه کسب علم و دانش تلاش نمايم. والديني که بودنشان تاج افتخاري است بر سرم و نامشان دليلي است بر بودنم، چرا که اين دو وجود، پس از پروردگار، مايه هستي ام بوده اند دستم را گرفتند و راه رفتن را در اين وادي زندگي پر از فراز و نشيب آموختند. آموزگاراني که برايم زندگي، بودن و انسان بودن را معنا کردند.
همسرم
به پاس قدر داني از قلبي آکنده از عشق و معرفت که محيطي سرشار از سلامت و آرامش و آسايش براي من فراهم آورده است و نشانه لطف الهي در زندگي من است .
دو فرزند دلبندم
که وجود آن ها اميد بخش زندگيم مي باشد ، وصبرو تحمل عزيزانم در اتمام اين تحقيق بسيار ارزشمند بود.
تشکر از
اساتيد محترم خانم دکتر شبرنگي و آقاي دکتر سعيد محمدي معتمد
شماروشنايي بخش تاريكي جان هستيد و ظلمت انديشه را نور مي بخشيد. چگونه سپاس گويم مهرباني و لطف شما را كه سرشار از عشق و يقين است. چگونه سپاس گويم تأثير علم آموزي را كه چراغ روشن هدايت را بر كلبه ي محقر وجودم فروزان ساخته است. آري در مقابل اين همه عظمت و شكوه مرا نه توان سپاس است و نه كلام وصف.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکيده 01
فصل اول – کليات
پيشگفتار03
اهميت موضوع03
اهداف تحقيق 04
فصل دوم – بررسي متون و مطالعات ديگران در اين زمينه
بخش اول – گياه شناسي
2-1-1 تيره نعنا 07
2-1-2 اختصاصات تشريحي تيره نعنا08
2-1-3 رده بندي گياه نعنا فلفلي 08
2-1-4 اسامي مختلف 08
2-1-5 ريخت شناسي و مرفولوژي گياه نعنا فلفلي 09
2-1-6 کشت گياه 011
2-1-7 برداشت محصول 012
2-1-8 ترکيبات شيميايي 012
2-1-9 اسانس نعنا فلفلي 013
2-1-10 مشخصات 014
2-1-11 تاريخچه 015
2-1-12 خواص درماني 015
2-1-13 فرآورده هاي دارويي L.) Mentha piperita)016
بخش دوم -آنتي اکسيدان ها، فلانوئيد ها، فنل ها واثرات آنها
2- 2-1 راديکال آزاد 018
2-2-2 عوامل مؤثر در تشکيل راديکال آزاد 019
2-2-3 انواع راديکال هاي آزاد 020
2-2-4 راديکال هاي آزاد و بيماريها 022
2-2-5 ترکيبات آنتي اکسيداني 023
2-2-6 آنتي اکسيدانهاي طبيعي و اهميت آن023
2-2-7 نحوه طبقه بندي آنتي اکسيدنها بر حسب عملکرد 024
2-2-8 مکانيسم علمکرد آنتي اکسيدانها محافظ 025
2-2-9 مکانيسم عملکرد آنتي اکسيدانهاي شکننده زنجيره027
2-2-10 انواع آنتي اکسيدانها از نظر منشأ 029
2-2-11 نقش گياهان به عنوان منابع آنتي اکسيداني 030
2-2-12 کاربرد آنتي اکسيدان‏ها 031
2-2-13 فلاونوئيدها 032
2-2-14 پراکندگي فلاونوئيدها در طبيعت 033
2-2-15 نقش فلاونوئيدها در طبيعت 034
2-2- 16 ا نواع فلاونوئيدها 035
2-2-17 خواص فيزيکو شيميايي فلاونوئيدها 036
2-2-18 نقشهاي بيولوژيک فلاونوئيدها 037
2-2- 19خواص درماني و صنعتي و اثرات فلاونوئيدها 038
2-2- 20منابع مهم غذايي 040
2-2-21 ترکيبات فنلي 040
2-2-22 ساختار شيميايي ترکيبات فنلي 041
2-2-23 جايگاه ترکيبات فنلي و عملکرد آنها 041
بخش سوم- روشهاي استخراج مواد موجود در گياهان
2-3-1 تأثير شرايط اکولوژيک بر مواد و خواص گياهان دارويي 044
2-3-2 زمان برداشت 046
2-3-3 روش هاي خشک کردن گياهان دارويي 046
2-3-4 آسياب کردن 047
2-3-5 عصاره 048
2-3-6 عصاره تام 048
2-3-7 استخراج مواد گياهي 049
2-3-8 روشهاي استخراج050
2-3-9 روش هاي تصفيه و جدا سازي عصاره 055
2-3-10 روش هاي مختلف تغليظ عصاره 056
2-3-11 روش محاسبه ميزان عصاره براساس در صد 057
2-3-12 ارزيابي عصاره هاي گياهي 057
بخش چهارم – اسانس و روش هاي استخراج آن
2-4-1 اسانس چيست 0 59
2-4-2 عوامل مؤثر بر کيفيت و کميت اسانس 059
2-4-3 محل اسانس در گياه 060
2-4-4 ويژگي فيزيکي اسانس 060
2-4-5 جنس اسانس 061
2-4-6 شيمي اسانس062
2-4-7طبقه بندي اسانس براساس عامل شيميايي 063
2-4-8 روش هاي جدا سازي اسانس از گياه 065
2-4-9 کاربرد اسانس ها و اثرات درماني 0 67
2-4-10 عوارض جانبي اسانس ها 069
2-4-11 دليل استفاده از اسانس ها به جاي گياهان دارويي 070
بخش پنجم – متيل جاسمونات
2-5-1 هورمون هاي گياهي072
2-5-2 متيل جاسمونات 072
2-5-3 ترکيبات شيميايي متيل جاسمونات 073
2-5-4 محل توليد 073
2-5-5 روش هاي کاربرد 074
2-5-6 اثرات متيل جاسمونات در گياهان 074
فصل سوم – مواد و روش ها
بخش اول – مواد و وسايل لازم
3-1-1 مواد و وسايل مورد نياز 079
3-1-2 تهيه نمونه 080
3-1-3 نحوه اسپري نمونه 081
3-1-4 جمع آوري و خشک کردن 081
3-1-5 پودر کردن 0 82
3-1-6 تهيه عصاره به روش خيساندن(ماسراسيون) 082
3-1-7 اسانس گيري083
3-1-8 مواد و وسايل لازم براي تهيه اسانس083
3- 1-9 روش تهيه اسانس 084
بخش دوم – روش هاي اندازه گيري
3-2-1 روش اندازه گيري فعاليت آنتي اکسيداني 087
3-2 -2 روش DPPH 087
3-2- 3تست DPPH 090
3-2-4روش کار تعيين محتواي تام فنلي 093
3-2-5 روش کار تعيين محتواي تام فلاونوئيدي094
فصل چهارم – تحليل و آناليز نتايج
4-1 نتايج حاصل از رشد گياه097
4-2 نتايج استخراج اسانس 099
4-3 ميزان عصاره و درصد عصاره 0100
4-4 بررسي نتايج فعاليت آنتي اکسيداني 0100
4-5 بررسي نتايج حاصل از محتواي تام فنلي عصاره ها 0106
4-6 بررسي نتايج حاصل از محتواي تام فلاونوئيدي عصاره ها0108
فصل پنجم – بحث و پيشنهادات
5-1 بحث 0112
5-2 پيشنهادات 0116
منابع0119
چکيده انگليسي 0130
ضمائم 0131
فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل (1-2) گياه نعنا فلفلي 09
شکل (2-2) گياه نعنا فلفلي به همراه گل آذين آن 011
شکل (2-3) عوامل خارجي در توليد راديکال آزاد 020
شکل (2-4) ساختار موکلولي گلوتاتيون GS 026
شکل (2-5) ساختار فلاونوئيدي 032
شکل (2-6) ساختار متيل جاسمونات 073
شکل (3-1) نمونه دريافت شده از مرکز تحقيقات ولنجک 080
شکل (3-2) دکانتور هاي حاصل از چهار گروه براي تهيه ي عصاره 083
شکل (3-3) دستگاه کلونجر 084
شکل (3-4) ساختار DPPH 088
شکل (3-5)واکنش احيا راديکال DPPH088
شکل(3-6)دستگاه اسپکتروفوتومتر 092
شکل (3-7)اثر راديکال DPPH بر غلظت هاي مختلف عصاره نعنا فلفلي092
شکل(3-8) اثر فولين -سيوکاليتو بر عصاره گياه نعنا فلفلي094
شکل (4-1) ميزان رشد نمونه شاهد با آب 097
شکل (4-2) ميزان رشد نمونه شاهد با الکل098
شکل (4-3) ميزان رشد نمونه تيمار 50 ميکرو مولار099
شکل (4-4) ميزان رشد نمونه تيمار 100 ميکرو مولار0100
شکل (4-5) نموداردرصد مهار DPPH در غلظت هاي مختلف نمونه شاهد با آب0101
شکل(4-6) نمودار نموداردرصد مهار DPPH در غلظت هاي مختلف نمونه شاهد با الکل0101
شکل (4-7) نموداردرصد مهار DPPH در غلظت هاي مختلف نمونه تيمار 50 ميکرو مولار0102
شکل(4-8) نموداردرصد مهار DPPH در غلظت هاي مختلف نمونه تيمار 100 ميکرو مولار0102
شکل (4-9) مقايسه ميانگينIC50 ±STD error در نمونه هاي مختلف شاهدها و تيمارها0103
شکل(4-10) نمودار مقايسه ميانگين جذب نمونه ها در غلظت مختلف ±STD Error در سطح p*?0.010104
شکل (4-11) نمودارحاصل از منحني کاليبراسيون استاندارد گاليک اسيد0106
شکل (4-12)نمودارميانگين جذب نمونه ها در بررسي محتواي تام فنلي±STD Error 0107
شکل(4-13) نمودار حاصل از منحني کاليبراسيون استاندارد روتين 0108
شکل (4-14) نمودار ميانگين جذب نمونه ها در بررسي محتواي تام فلاونوئيدي ±STD Error 0109
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول (4-1) ميزان اسانس توليد شده099
جدول (4-2)ميزان عصاره و درصد عصاره0100
جدول (4-3) ميانگين IC50 ±STD error 5 در سطحP*?0.050104
جدول (4-4) ميانگين جذب نمونه ها در بررسي محتواي فنلي ±STD error با p*?0.010105
جدول(4-5) نتايج برحسب mg گاليک اسيد درگرم نمونه هاي عصاره 0107
جدول(4-6) نتايج برحسب mg گاليک اسيد درگرم نمونه هاي عصاره متانولي0108
جدول (4-7) ميانگين جذب نمونه ها در بررسي محتواي فلاونوئيدي ±STD error با p?0.010110
جدول(4-8) نتايج برحسب mg روتين در گرم نمونه هاي عصاره متانولي0110

چکيده
گياهان منبع غني از ترکيبات فنلي و فلاونوئيدي هستند که از مهمترين آنتياکسيدانهاي طبيعي به شمار ميآيند. آنتياکسيدانهاي موجود در رژيم غذايي به لحاظ محافظت بدن در مقابل استرس اکسيداتيو و حفظ سلامت حائز اهميت هستند. در اين تحقيق به بررسي تأثير متيل جاسمونات بر محتواي فنلي و فلاونوئيدي و همچنين اثر آنتياکسيداني و ضدراديکالي گياه نعنا فلفلي پرداخته ميشود .
روش تحقيق: در اين مطالعه نمونههاي گياه نعنا فلفلي به مدت 7 هفته نگهداري شده و سپس با محرک رشد متيل جاسمونات 50 و 100 ميکرو مولار مورد تيمار قرار گرفتهاند. در ادامه ميزان محتواي تام فنلي و فلاونوئيدي عصاره متانولي گياه به روش اسپکتروفتومتري تعيين شده و در نهايت فعاليت آنتياکسيداني عصاره گياه در غلظتهاي مختلف با استفاده از روش مهار راديکال آزاد 2 و2 دي فنيل 1-پيکريل هيدرازيل DPPH)) اندازهگيري شد. تجزيه و تحليل دادهها با نرم افزار SPSS نسخه 16 و روش آزمون آناليز واريانس انجام شد.
يافته ها: نتايج بدست آمده نشان داد که ميزان اسانس حاصل با افزايش غلظت تيمار بيشتر شده و در نمونه تيمار 100 ميکرو مولارافزايش چشمگيرتر بود. وهمچنين براي گروههاي شاهد با آب، شاهد با الکل، تيمار 50 ميکرو مولارو تيمار 100 ميکرو مولار محتواي تام ترکيبات فنلي عصاره متانولي گياه برحسب ميلي گرمهاي گاليک اسيد بر گرم نمونه به صورت 05/216، 75/224، 45/304 و 45/433 و محتواي تام ترکيبات فلاونوئيدي عصاره متانولي گياه برحسب ميلي گرمهاي روتين به گرم نمونه به ترتيب 29/13، 84/13، 99/14 و 46/19ميانگين غلظت عصاره در مهار 50 درصد IC50))± Std error به ترتيب 73/1±41/81 ، 46/1±05/77 ،11/2±81/64 و 55/0±13/58 حاصل گرديد.
نتيجهگيري: اين نتايج نشان ميدهند که محتواي تام فنلي وفلاونوئيدي و نيز قدرت عصاره گياه در مهار راديکال DPPH)) افزايش يافته است. بنابراين ميتوان با در نظر گرفتن ديگر جنبههاي سلامتي و زيست محيطي از متيل جاسمونات هنگام کشت گياه نعنا فلفلي استفاده نمود.
کليد واژهها: متيل جاسمونات، نعنا فلفلي، محتواي فنلي، محتواي فلاونوئيدي، اثر آنتياکسيداني
فصل اول
کليات

1-1 پيشگفتار
پيوند انسان با گياهان همواره با رمز و رازهايي ناشناخته همراه بوده و هميشه انسان سعي نموده تا با استفاده از اطلاعات پيشينيان و تجربيات علمي وعملي خود رازهاي دنياي اسرار آميز گياهان راکشف کند. از دوران کهن استفاده از گياهان دارويي براي درمان بيماريها معمول بوده است و علم شناسايي و استفاده از گياهان دارويي به قدمت عمر انسان ميرسد. انسان اوليه پس از ابتلا به بيماري در تلاش براي بهبود از محيط اطراف خود مدد ميجسته است و اولين وسيلهاي که به آن متوسل ميشده گياهان بوده است. اين امر سبب شد که در طي زمانهاي طولاني به طور تصادفي گياهاني با اثرات درماني جالب توجه کشف شوند.
پيشرفت سريع علوم مثل شيمي از يک طرف و ازياد جمعيت و کمبود منابع طبيعي باعث گرديد که از مصرف داروهاي گياهي کاسته شده و ترکيبات شيميايي جديد جايگزين شود اما عوارضي جانبي اکثر داروهاي شيميايي سبب گرديد تا دانشمندان دوباره به داروهاي گياهي روي آورند.
1-2 اهميت موضوع
گياهان گروه بزرگي از ترکبيات آلي به نام متابوليتهاي ثانويه را توليد ميکنند که توسط انسان به عنوان يک ترکيب دارويي مصرف ميشوند طبق برآوردهاي صورت گرفته در سالهاي اخير توجه بازار جهاني به داروهاي گياهي که شامل گياهان دارويي و فراوردههاي آنهاست رو به افزايش بوده است. با توجه به اين که بخش اعظم بازارهاي گياهان دارويي دنيا به توليد و عرضه متابوليتهاي ثانويه مشتق از اين گياهان مربوط ميشود لذا متابوليتهاي ثانويهي گياهان از ارزش اقتصادي و همچنين ارزش افزوده بسيار بالايي برخوردار هستند و سنتز
شيميايي اين متابوليتها معمولاً پيچيده و پرهزينه است. بنابراين توليد متابوليتها به روشهاي مختلف زيست فناوري از جهت کشت سلولي گياه يا راه جايگزين مناسب استفاده از اليسيتورهاي افزايش دهنده متابوليت ثانويه گياه نقش بسيار مهّمي برعهده دارد. (91و119)همچنين در راستاي حذف ويا کاهش ترکيبات شيميايي وسنتزي در مواد غذايي تحقيقات زيادي براي جايگزين کردن مواد طبيعي به جاي ترکيبات شيميايي انجام شده است. در همين زمينه تلاشهاي زيادي در يافتن آنتي اکسيدانهاي طبيعي از منابع گياهي صورت گرفته است، چون آنتي اکسيدانهاي صنعتي که براي به تاخير انداختن اکسيداسيون چربيها استفاده ميشود، به دليل اثرات بد تغذيهاي و سرطانزا بودن اين ترکيبات استفاده از آنتياکسيدانها طبيعي مورد توّجه محققين قرار گرفته است.(33و52)
1-3 اهداف تحقيق
خانواده نعنا داراي ترکيبات فنلي وفلاونوئيدي هستند، و وجود اين ترکيبات در اين خانواده باعث ايجاد اثر آنتي اکسيداني بالا ميشود. همچنين استفاده از محرکهاي رشد نظير متيل جاسمونات که به گونهاي باعث افزايش رشد گياه و تسريع گل زايي و باعث بهسازي محصولات باغباني ميشود.(35)
به همين دليل در اين تحقيق از گياه نعنا فلفلي Mentha piperita L. استفاده شد. و به کمک يک اليستور گياهي به نام متيل جاسمونات مورد تيمار قرار گرفت. و در نهايت به بررسي اثر آنتياکسيداني و ضدراديکالي و همچنين بررسي متابوليتهاي ثانويه از جمله محتواي فنلي و فلاونوئيدي و بررسي ميزان اسانس موجود درنمونهها پرداخته شد. به اين ترتيب مي توان به اهداف زير رسيد.
1-افزايش اثر آنتياکسيداني وضدراديکالي در گياه نعنا فلفلي
2-افزايش متابوليت ثانويه در گياه نعنا فلفلي
3-افزايش محتواي فنلي و فلاونوئيدي گياه نعنا فلفلي
4-استفاده از اين روش براي افزايش ميزان اسانس گياه، جهت به کارگيري درصنايع عطر سازي، آرايشي و بهداشتي و صنايع غذايي
5- استفاده از آنتياکسيدانهاي طبيعي به جاي آنتياکسيدانهاي شيميايي
فصل دوم
بررسي متون و مطالعات ديگران در اين زمينه
بخش اول
گياه شناسي
2-1-1 تيره نعنا Labiatae
در تيره نعنا طبق بررسيهاي جديدي که به عمل آمده است، 4000 گونه گياه وجود دارد که اغلب در 200 جنس جاي داده شدهاند. اين گياهان به وضعي در کره زمين پراکندگي دارند که در غالب نواحي يافت ميگردند، ولي بيشينه انتشار آنها در منطقه مديترانه است.
گياهاني عموماً علفي يکساله يا پايا و داراي ساقههاي راست يا خزندهاند. در بعضي ازآنها ظاهر بوته مانند و ساقههاي متعدد و چوبي شده دارند. در بين آنها به ندرت نمونههاي پيچيده يا درختچه مانند ممکن است يافت گردد.
گياهان تيره نعنا عموماً برگهاي متقابل، گاهي ساقه آغوش و بندرت فراهم دارند. برگهاي آنها عموماً ساده و برگهاي مرکب در آنها ديده نميشود. گلهاي آنها کامل، نامنظم، نر- ماده و مجتمع به صورت دستههايي واقع در محور ساقه ديده ميشود.
در انواع چند ساله اين گياهان ساقههاي مسن ظاهر مدور دارند، و اين نيز بر اثر پيدايش لايههاي زايندهاي در ناحيه پوست ساقههاي جوان که باعث ايجاد بافتهاي جديد موجب ريزش و از بين رفتن لايههاي بيروني از خارج ميگردد و با اين عمل، ظاهر چهار گوش ساقه از بين ميرود.(9)
عده زيادي ازگياهان تيره نعنا سريعا تحت تاثير شرايط متفاوت محيط زندگي قرار ميگيرند و به سرعت تغييراتي از نظر سازش و تطبيق با محيط حاصل ميکنند. تا مقاومت آنها در مقابل تعرق زياد شود، به طوري که برگهاي آنها پوشيده از کرک ميشود يا کناره پهنک برگهاي آنها به سمت پايين خميدگي حاصل ميکند و يا روزنهها به حالت فرو رفته در بشره باقي ميماند. و يا ممکن است هيپودرم درآنها به صورت کاملاً کلانشيمي درآيد و يا برگهايي نسبتا ضخيم و چرمي پيدا کنند. و يا حتي سطح آن ممکن است کاهش حاصل نمايد به حدي که به کلي از بين برود.(9)
2-1-2 اختصاصات تشريحي گياهان تيره نعنا
1-انواع علفي آنها، عموما داراي دستههاي کلانشيم در زواياي ساقه، زير بشرهاند. وجود اين باعث ميگردد که ساقه اين گياهان ظاهري 4 گوش پيدا کند.
2-دسته چوب – آبکش پسين در آنها معمولاً به وضع غير ممتد و جدا از هم ديده ميشود.
3-بشره ساقه و برگ اين گياهان غالباًَ مستور از تارهاي ترشحي و غير ترشحي به اشکال مختلف است.
4-تارهاي ترشحي اسانس در آنها داراي پايه يک دو سلولي، منتهي به يک برجستگي 4تا 8 سلولي و حتي بيشتر است. اسانس ترشح شده نيز، معمولاً خارج از جدار سلولزي در زير کوتيکول جمع ميگردد و اين خود باعث ميشود که بشره در همان ناحيه، کمي متورم جلوه نمايد.
5-ميوه گياهان تيره نعنا 4 فندقه و محتواي دانههاي بدون آلبومين است و از مشخصات آن اين است که معمولاً محصور در کاسه گل باقي ميماند، بعضي از اين گياهان نيز ندرتاً ممکن است ميوهاي به صورت شفت داشته باشند.(9)
2-1-3 ردهبندي گياه نعنا فلفلي
گياه نعنا فلفلي به صورت زير رده بندي ميشود.
گياه نعنا فلفلي گياهي است دولپهاي و پيوسته گلبرگ بوده، متعلق به راسته Tubliforal ، تيره Labiateae يا Lamiaceae بوده، جنس و گونه (نام علمي) آن Mentha piperita L. ميباشد.(21)
2-1-4 اسامي مختلف Mentha piperita L.
انگليسي Peppermint
فرانسه M.anglaise , Mentha poivrea
ايتاليايي M.Prima , M.Peperina , Mentha Pepe
آلماني Pfefferminze
عربي نعناع، لمام، Lammam
فارسي سوسنبر(3)
شکل (1-2) گياه نعنا فلفلي2-1-5 ريختشناسي و مرفولوژي گياه نعنا فلفلي
گياهي است علفي، پايا و داراي ساقههايي بر دو نوع خزنده و زيرزميني که از نوع اول آن در محل گرهها، دسته اي از ريشههاي نابجا به درون زمين نفوذ کرده است. از سمت مقابل آن يک شاخه قائم و برگدار و کوچک خارج ميشود که در نهايت منجر به پيدايش پايههاي جدا شده در فواصل مختلف ساقههاي خزنده، در محل پيدايش ريشههاي نابجا ميگردد.(9)
برگهاي آن متقابل، بيضوي، نوک تيز، دندانهدار، کمي پوشيده از کرک، به درازاي 4تا 7 سانتي متر و به عرض 2تا 3 سانتي متر است. ابعاد مذکور در شاخههاي گلدار نيز هميشه کمتر از شاخههاي عقيم ميباشد. (9)
از کليه قسمتهاي هوايي اين گياه بوي معطر و مطبوع استشمام ميشود، ولي اگر جويده شود، علاوه بر بوي اسانس، باعث احساس خنکي نيز در مخاط دهان ميگردد.(9)
ساقههاي اين گياه، چهار گوش و به رنگ قرمز مايل به بنفش يا مايل به ارغواني است. و در محل هر يک از گره هاي آن، دو برگ متقابل ديده ميشود.(12) برگها نسبت به گونه نعنا قمي Mentha spicata زبرتر و کنارههاي اره مانند دارند.(12)
گلهاي آن در ماههاي مرداد و شهريور ظاهر ميگردند، رنگ گلي روشن يا کم و بيش ارغواني مايل به بنفش دارند به تعداد زياد نيز در مجاور يکديگر به نحوي مجتمع ميشوند که در مجموع در قسمتهاي انتهايي ساقهها، به صورت سنبلههايي با شکل ظاهري بيضوي نوک تيز جلوه ميکنند.(1) برخي از شاخههاي اين گياه عقيم و عاري از گل ميماند.
بررسيهاي ارزنده Mill.Camus که باتوجه به تشريح مقايسهاي بافتهاي انواع Mentha ها صورت گرفت، نشان داد که عقيده دانشمندان دربارهي دو رگه بودن اين گياه صحيح است. يعني اين گياه يک دو رگه طبيعي از 2 گونه M.viridis وM.aquatica ميباشد. (9)
اين گياه داراي فرمها و واريتههاي متعددي است که از بين آنها دو گياه زير از نظر توليد اسانس بر سايرين ترجيح دارند:
M.piperita Var. officinalis forma rubescens Camus
M.piperita Var. officinalis forma palescens Camus
معمولاً قسمتهاي مورد استفاده، برگ ويا سرشاخههاي گلدار آن ميباشد.(9)
شکل (2-2)شکل گياه نعنا فلفلي به همراه گل آذين آن
2-1-6 کشت گياه
کشت اين گياهان، به علت استفادهاي که از آنها در اسانس گيري به عمل ميآيد، از آغاز قرن18، بين ملل مختلف معمول گرديد. از مراکز عمده کشت آن نيز بايد انگلستان، آمريکاي شمالي، ايتاليا، فرانسه، بلغارستان، اسپانيا، بالکان، جنوب آلمان و شمال اروپا نام برد. هم چنين نيمي از صادرات جهان، مربوط به کشت اين گياه در آمريکا است(12)(1)
پرورش گياهان مذکور بايد در اراضي سبک، اصلاح شده، کود دار و قابل نفوذ صورت گيرد به علاوه زمين بايد داراي نيترات و کلرور سديم، فسفاتها و کودهاي پتاسدار باشد. زيرا به اين طريق مقدار کلي اسانس در اعضاي گياه پرورش يافته افزايش مييابد. در ضمن همواره بايد به اين نکته توجه کرد که اگر آهک زمين زراعتي زياد باشد، مقدار نسبي اسانس در گياه کاهش حاصل مينمايد.(9)
تکثير گياهان مذکور بندرت از طريق بذر و معمولاً به کمک ساقههاي خزنده هوايي آنها صورت ميگيرد. از ساقههاي خزنده گياه به طوري که ذکر شد، ريشههاي نابجا در محل تماس آنها با زمين خارج ميشود که درخاک فرو ميرود. با اين عمل در پاييز که گياه اصلي در شرف از بين رفتن است، اطراف آن از يک حلقه پايههاي جوان ريشهدار احاطه ميشود که خود باعث ميگردد، زمين زراعتي به سرعت از گياه مذکور مستور گردد.
براي تکثير گياهان مذکور، معمولاً تعدادي چند از آنها را در محل مساعدي ميکارند و سپس پايههاي جوان حاصل را که داراي ساقهاي به درازاي 10تا 15 سانتيمتر همراه با ريزوم و ريشهاند، از گياه اصلي جدا کرده و به زمين زراعتي منتقل ميکنند.(9)
2-1-7 برداشت محصول
برداشت محصول اگر به منظور اسانسگيري از گياهان مذکور باشد، 2 مرتبه در سال در فواصل ماههاي تير تا شهريور صورت ميگيرد. بدين نحو که با داسهاي مخصوص و يا وسايل مکانيکي جديد (در آمريکا) قسمت هوايي گياه را قطع ميکنند. گاهي نيز اين عمل را 3 مرتبه در سال در ماههاي خرداد، مرداد و مهر انجام مي دهند .براي مصارف دارويي چون منحصراً برگ درسر شاخه گلدار گياه مصرف ميشود از اين جهت پس از قطع کامل قسمت هوايي گياه برگ و سرشاخه گلدار را از بقيه جدا ساخته، براي مصارف درماني مورد استفاده قرار ميدهند. (9)
2-1-8 ترکيبات شيميايي
برگ تازه گياه داراي تانن يک ماده تلخ و 5/2 درصد اسانس است. و مقدار درصد اين اسانس در برگ خشک به2 و حتي 1درصد تقليل مييابد. گياه پرورش يافته در کشورهاي نسبتاً سرد مرطوب مقدار زيادتري اسانس توليد ميکند. ضمناً اگر در زمين زراعتي گياه در سايه قرار گرفته باشد، مقدار درصد استرهاي منتول در آن کم ميگردد در حالي که يخبندان، عمل عکس انجام ميدهد.(9)
در شرايط ايدهآل منتول موجود در اسانس بين 25 تا 55 درصد متغير است و اجسام مهم ديگر شامل منتون با ميزان حدود 14 تا 32 درصد و استرهاي وابسته به منتول به نام منتيل استات به ميزان 3 تا 10 درصد ميباشند. و همچنين حدود 40 جسم ديگر، در اسانس وجود دارند که اکثرا از ترپنوئيدها هستند. ميزان درصد منتول و ترکيبات ديگر در ارتباط با سن گياه و آب وهواي ناحيه کشت متغير است. ترکيبات ديگر گياه، شامل فلاونوئيدها تا 12 درصد، پليفنلهاي پليمر شده تا 19 درصد (وزن خشک گياه) توکوفرول ها،کاروتنها، بتائين و کولين هستند.(12)
نمونههاي تجاري ممکن است تا حدود 95 درصد از اسانس خود را در طي نگهداري از دست بدهند، تقطير چنين گياهاني که فاقد اسانس است، فقط توليد آبي مينمايد که کمي معطر است. (1)
2-1-9 اسانس نعنا فلفلي
عبارت از اسانسي است که از تقطير سر شاخههاي گلدار تازه گياه نعنا فلفلي با بخار آب به دست ميآيد، به طوري که پس از تصفيه تغييري در مقدار منتول آن داده نشود. مقدار اسانسي که در هر هکتار توليد مي گردد برابر با 30 کيلو ميباشد.(1)
امروزه در کشورهاي مختلف جهان متجاوز از يک ميليون کيلوگرم اسانس در سال از اين گياه تهيه ميشود، و اين خود درجه اهميت و توسعه کشت آن را در نقاط مختلف کره زمين نشان ميدهد. (12)
مواد اصلي تشکيل دهنده اسانس نعنا فلفلي عبارت از:
منتول Menthol 50 تا 78%
منتون Menthone 10 تا30%
منتيل استات 5 تا 20%
منتوفوران 5/2 تا 5%
ايزو منتون، پولگون، سينئول، ليمونن و ژاسمون مقادير کمي حدود 1/0 %
اترهاي مانتول (استات، بوتيرات و ايزوالرينات)
ترپنهاي مختلف مانند (مانتول و فلاندرن)
اسيدهاي آزاد نظير اسيد والرينيک، اسيداستيک و غيره را ميتوان نام برد.(104)
2-1-10 مشخصات
اسانس نعنا به صورت مايع بيرنگ يا زرد کمرنگ و داراي بوي مشخص و قوي وطعم زنندهاي است که به دنبال آن دراثر عبور جريان هوا در دهان، باعث احساس خنکي ميشود.
اسانس مرغوب فقط از گياهاني که داراي مقدار زيادتري بافتهاي کامل و رسيدهاند به دست ميآيد. از اين رو با کنترل دقيق فصل جمعآوري محصول، توليدکنندگان قادر خواهند بود اسانسي به دست آورند که داراي خواص مورد نظر باشد.(1)
2-1-11 تاريخچه
نعنا فلفلي تا قرن هفدهم ميلادي به طور رسمي مورد شناسايي قرار نگرفته بود. گرچه نعنا براي هزاران سال در طب سنتي مصرف داشته است و آثاري از استفاده مصريها، يونانيها و روميها به جاي مانده، ولي گونهي مورد استفاده نعنا قمي بوده است. (1)
بعد از شناسايي نعنا فلفلي (قرن هفدهم به بعد) سالهاست که از آن به عنوان درمان سوء هاضمه، کوليک، سرماخوردگي و تب و سردرد مورد استفاده ميشود.(12)
2-1-12خواص درماني
سر شاخه گلدار و برگ تازه گياه اثر نيرو دهنده، مقوي معده، بادشکن و ضد تشنج دارد. و اکثر خواص نعنا فلفلي مربوط به وجود منتول در اسانس آن است و شامل اثرات ضد نفخ، ضد درد، ضد اسپاسم، وضد احتقان و صفراآور ميباشند. اسانس نعنا خواص ضد ويروس بر ضد بيماري نيوکاسل، ويروس هرپس سيمپلکس و واکسينا را نشان داده است.(12)
همچنين بررسي بر روي اسانس نعنا فلفلي نشان داد در غلظتهاي پايين به علت داشتن منتول اثر ضد ميکروبي قوي دارد.(4) همچنين داراي خاصيت ضد باکتريايي قوي است و در تهيه محلولهاي شستوشوي دهان وگلو استفاده ميشود.(17) و اين اثر ضد ميکروبي حتي از بنزوات سديم نيز بيشتر است.(16)
تحقيقات ديگري نشان داد که گياه نعنا فلفلي داراي خاصيت آنتياکسيداني بوده و قادر به دام انداختن راديکالهاي آزاد ميباشد.(15)
در نتيجه تحقيقات انجام شده بر روي اسانس نعنا فلفلي نشان داد که استفاده از اين اسانس براي کاهش درد زايمان و کاهش اضطراب حاصل از آن موثر است.(20)
تحقيقات جديد کلينيکي، نشان ميدهد که استفادهي موضعي از محلولهاي اسانس نعنا (ماليدن بر موضع) بر روي پيشاني باعث کاهش سردرد ميشود. همين محلولها در کاهش درد آرتريت، مشکلات تاندونها، التهابات ماهيچهها و درد ماهيچههاي اسکلتي بسيار مفيد است. قطرهاي تهيه شده از اسانس نعنا خاصيت ضد احتقان خوبي دارد و به صورت پماد و بخور براي رفع علائم سرماخوردگي بسيار مفيد است. چاي تهيه شده با قطرههاي نعنا، در برطرف نمودن علائم سرماخوردگي و به عنوان ضد سرفه مفيد بوده و داراي خاصيت معرق است. مصرف فراوردههاي خوراکي نعنا، در برطرف کردن التهابات مجاري مدفوع موثر بوده و قرصهاي حاوي نعنا يا اسانس آن داراي خاصيت ضدسرفه ميباشند.(12)
يک ضد عفونيکننده قوي است و در حشره کشها کاربرد دارد.(4)
به عنوان نوعي گياه خوراکي معطر و همچنين جهت به عمل آوردن توتون مورد استفاده قرار ميگيرد، و مصرف آن براي افرادي که دچار اضطراب هستند منع شده است. با کافور و تيمول نيز سازگاري ندارد.(4)
از اسانس آن در تهيه قرصها، آبنبات، اليکسيرها، پودر دندان، محلولهاي زيبايي، عطرها و غيره استفاده ميشود.(9)(8)
2-1-13فراوردههاي دارويي L. Mentha piperita
از اسانسهاي طبيعي L. Mentha piperita قطرههاي موضعي و غيرخوراکي منتول تهيه شده است که جهت برطرف کردن علائم احتقان بيني، سردرد، خستگي، کوفتگي، دردهاي موضعي کاربرد دارد همچنين از اين قطره ميتوان به عنوان بخور و يک روغن مناسب جهت ماساژ استفاده کرد. (9)
بخش دوم
آنتياکسيدانها،فلاونوئيدها، فنلها و اثرات آنها

2-2-1 راديکال آزاد
راديکال آزاد به اتم يا مولکولي گفته ميشود که داراي حداقل يک الکترون جفت نشده باشد،که بتواند به طور مستقل وجود داشته باشد اين ماده طول عمر کوتاهي دارد و از لحاظ انرژي ناپايدار است، بنابراين با جفت کردن و يا حذف الکترونهاي اطرافش ميتواند به پايداري برسد. (13)
مولکولي که مورد حمله راديکال آزاد قرار ميگيرد خود تبديل به يک راديکال آزاد شده، و واکنش به همين شکل ادامه مييابد. پس حضور يک راديکال آزاد در محيط يا سيستم ميتواند منشا يک سري از واکنشهاي زنجيرهاي گردد که تحت عنوان واکنشهاي زنجيرهاي راديکال آزاد شناخته ميشود.(46) اين واکنشهاي از سه مرحله اصلي تشکيل شدهاند، که عبارتند از:
الف)مرحله آغاز زنجيره Initiation
حضور راديکال آزاد به تنهايي منجر به شروع يک واکنش زنجيرهاي نميگردد. بلکه بايد يک آغازگر بايک واکنشگر در شرايط مطلوب برخورد کند و يک مولکول مناسب شکل گيرد در اين صورت واکنش زنجيرهاي آغاز ميگردد. RH?R?
ب)مرحله انتشار زنجيره Propagation
در اين مرحله انواع راديکالها ايجاد شده وهرکدام به نوبهي خود به ترکيبات آماده واکنش در سيستم حمله مي کنند تا پايدار شوند. R? + O2 ? ROOH + R?
ج)مرحله پايان زنجيرهTermination
در اين مرحله تعداد راديکالهاي آزاد موجود در سيستم به قدري زياد ميشود که بيشتر با يکديگر برخورد مي کنند و مولکولهاي پايدار مختلفي را ميسازد.
ROO?+ROO? ? ROOR +O2 R? +R? ? R2
ROO?+R?? ROOR



قیمت: تومان


پاسخ دهید