دانشگاه آزاد اسلامي
واحد ملکان
پايان‌نامه كارشناسي‌ارشد رشته?? جغرافيا و برنامه ريزي شهري
عنوان
نيازسنجي و تعين نيازهاي فرهنگي ، ورزشي و تفريحي محلات منطقه 1 تهران
(مطالعه موردي محلات نياوران و حصاربوعلي)
استاد راهنما
جناب آقاي دکتر بشير بيگ بابايي
استاد مشاور (استادان مشاور)
جناب آقاي دکتر بهمن هاديلي
نگارنده
مرتضي پيري
سال تحصيلي1391 – 1392
تقديم به همه آناني كه كلمه‌اي به من آموختند.
تقديم به آنان كه:
حضور پرثمرشان همواره روشني‌بخش راه زندگيم بوده است.
و با سپاس از:
* رياست محترم حراست دانشگاه جناب آقاي رضازاده ، استاد مشاور محترم جناب آقاي دکتر هاديلي و جناب آقاي اکبرزاده نماينده محترم ولي فقيه در دانشگاه كه با راهنمايي هاي خود اينجانب را ياري نموده‌اند.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکيده………………………………………………………………………………………………………………..1
فصل اول :كليات…………………………………………………………………………………………………3
1-1- طرح و بيان مساله4
1-2- سوالات و فرضيات تحقيق7
1-3- ضرورت و اهميت بررسي7
1-4- اهداف بررسي8
1-5- روش شناسي بررسي8
1-5-1- نوع روش بررسي8
1-5-2-روش يا تکنيک8
1-5-3- جامعه آماري9
1-5-4- روش نمونه گيري و تعيين حجم10
1-5-5- تكنيك‌هاي جمع آوري اطلاعات10
1-5-6- داده‌پردازي11
1-6- مشکلات تحقيق11
1-7- محدويت هاي تحقيق11
فصل دوم : مباني نظري و تحقيقات تجربي پيشين………………………………………………………..13
2-1- شهر15
2-1-1-انواع شهر15
2-1-2-شهر و فضاهاي فرهنگي17
2-1-3-فضاهاي فرهنگي و اوقات فراغت18
2-1-4-فضاهاي فرهنگي و نيازهاي جامعه20
2-1-5- فعاليتها و نيازهاي فرهنگي،ورزشي و تفريحي 22
2-2- شهروند24
2-2-1-حقوق شهروندي25
عنوان صفحه
2-3- مباني نظري25
2-3-1-نظريه مشارکت اجتماعي26
2-3-2-نظريه يادگيري اجتماعي27
2-3-3- نظريه‌ مبادله اجتماعي 28
2-3-3- نظريه‌ مبادله اجتماعي 28
2-4- نيازسنجي29
2-4-1-اصول نيازسنجي30
2-4-2- روش ها و ابزارهاي سنجش نيازها34
2-4-3- فنون نيازسنجي35
2-5- روش دلفي37
2-5-1-پيشينه37
2-5-2-تعاريف و برداشتها39
2-5-3-اهداف و کاربردها40
2-6- پيشينه تجربي41
2-7- نتيجه44
فصل سوم : شناخت وضع موجود محله‌هاي تحت پوشش منطقه يك شهرداري………………..47
3-1- تهران49
3-1-1-تاريخچه تهران50
3-1-2-شرايط اقليمي53
3-1-3- جاذبه هاي گردشگري55
3-1-4- جغرافياي طبيعي56
3-1-5- شبکه حمل و نقل 57
3-1-6- موقعيت جغرافيايي60
3-1-7- جغرافياي انساني60
3-2- منطقه يك در يك نگاه65
3-3- تاريخچه منطقه67
3-4- سرانه امكانات اجتماعي- فرهنگي منطقه يك بر حسب محله70
عنوان صفحه
3-4-1- سرانه آموزشي منطقه يك بر حسب محله‌هاي مختلف70
3-4-2- سرانه ورزشي موجود در منطقه برحسب محله‌هاي مختلف73
3-4-3- سرانه تفريحي منطقه يك بر حسب محله‌هاي مختلف76
3-4-4- سرانه فضاي سبز منطقه يك بر حسب محله‌هاي مختلف79
فصل چهارم : يافته هاي تحقيق……………………………………………………………………………….85
4-1-روش شناسي يا متدولوژي87
?-1-?- روش تجربي88
?-2-?- روش استنتاجي88
4-2-روش AHP89
?-3- مشخصات جمعيت شناختي ساکنين نمونه محله‌هاي منطقه يک شهرداري تهران90
?-3-1- سمت پاسخگو در خانوار90
?-3-2- ترکيب جنسي90
?-3-3- ترکيب سني90
?-3-4-وضع سواد و ميزان تحصيل91
?-3-5- وضع فعاليت92
4-3-6- وضع تاهل92
4-3-7- مدت زمان سکونت در محله93
?-1-8- احساس تعلق به محله93
?-1-9- علت عدم احساس تعلق و دلبستگي به محله94
?-4- بررسي نظرات ساکنين محله95
?-4-1- مرجع تعيين نيازهاي محله95
?-4-2- لزوم مشارکت ساکنين محله در تعيين نيازهاي محله95
?-4-3- علل لزوم مشارکت ساکنين در تعين نيازهاي محله96
?-4-4- راه‌حل‌هاي ارائه شده به منظور مشارکت فعالانه ساکنين در تهيه، اجرا و بهره‌برداري از طرح‌هاي توسعه محله96
4-4-5- امکانات فرهنگي موجود در محله از ديدگاه ساکنين97
?-4-6- امکانات ورزشي موجود در محله از ديدگاه ساکنين98
عنوان صفحه
?-4-7- امکانات تفريحي موجود در محله از ديدگاه ساکنين99
?-4-8- امکانات آموزشي موجود در محله از ديدگاه ساکنين100
?-5- نيازهاي محلات شهرداري 100
4-5-1- نيازهاي فرهنگي محله نياوران100
4-5-2- نيازهاي ورزشي محله نياوران101
4-5-3- نيازهاي آموزشي محله نياوران101
4-5-4- نيازهاي فرهنگي حصار بوعلي101
4-5-6- نيازهاي ورزشي محله حصار بوعلي102
4-5-7- نيازهاي تفريحي حصار بوعلي102
4-5-8- نيازهاي آموزشي محله حصار بوعلي102
4-5-9- آموزش در زمينه وظايف شهروندي103
?-5-10- زمينه‌هاي آموزش وظايف شهروندي104
?-5-11- وجود شوراياري در محله105
?-5-12- هدف از ايجاد شوراياري106
?-5-13- طرح‌هاي پيشنهادي به منظور بهبود وضع محله106
?-5-14- مهمترين مشکلات محله107
?-5-15- تمايل ساکنين به مشارکت براي رفع مشکلات محله108
?-6 نيازسنجي و تعيين نيازهاي محله‌هاي نياوران و حصاربوعلي منطقه يک شهرداري109
?-6-1- نيازهاي فرهنگي محله110
?-6-2- نيازهاي ورزشي محله111
?-6-3- نيازهاي تفريحي محله112
?-6-4- نيازهاي آموزشي محله113
فصل پنجم : نتيجه گيري و ارائه راه کارها………………………………………………………………114
?- ?- نتيجه وخلاصه يافته هاي تحقيق116
?-2- راه‌کارها و مستندات120
عنوان صفحه
کتاب‌نامه…………………………………………………………………………………………………………..121
پيوست‌ها…………………………………………………………………………………………………………..126
فهرست نمودارها:
شماره عنوان صفحه
نمودار شماره 1- سرانه آموزشي موجود منطقه يک شهرداري بر حسب محله72
نمودار شماره 2- سرانه ورزشي موجود منطقه يک شهرداري بر حسب محله75
نمودار شماره ?- سرانه تفريحي موجود منطقه يک شهرداري بر حسب محله78
نمودار شماره ?- سرانه فضاي سبز موجود منطقه يک شهرداري بر حسب محله81
نمودار شماره 5- آموزش ساکنين مورد مصاحبه محله هاي منطقه يک شهرداري در زمينه وظايف شهروندي103
نمودار شماره 6- زمينه‌هاي آموزش وظايف شهروندي به ساکنين نمونه محله‌هاي منطقه يک شهرداري تهران104
نمودار شماره 7- وجود شوراياري در محله مسکوني ساکنين نمونه محله‌هاي منطقه يک شهرداري تهران105
نمودار شماره 8- تمايل ساکنين نمونه محله‌هاي منطقه يک شهرداري تهران به مشارکت در رفع مشکلات محله108
نمودار شماره 9- نيازهاي فرهنگي محله از ديدگاه شوراياران محله‌هاي منطقه يک شهرداري تهران110
نمودار شماره 10- نيازهاي ورزشي محله‌هاي تحت پوشش منطقه يک شهرداري از ديدگاه شورا ياران111
نمودار شماره 11- مهمترين نيازهاي تفريحي محله‌هاي تحت پوشش منطقه يک شهرداري تهران از ديدگاه شوراياران112
نمودار شماره 12- نيازهاي آموزشي محله‌هاي تحت پوشش منطقه يک شهرداري تهران از ديدگاه شوراياران113

فهرست جداول :
شماره عنوان صفحه
جدول شماره 1- تعداد نمونه به تفكيك محله10
جدول شماره 2- سرانه آموزشي موجود منطقه يك شهرداري به تفكيك محله………………………………71
جدول شماره 3- سرانه ورزشي موجود منطقه يك شهرداري به تفكيك محله73
جدول شماره 4- سرانه تفريحي موجود منطقه يك شهرداري به تفكيك محله76
جدول شماره 5- سرانه فضاي سبز موجود منطقه يك شهرداري به تفكيك محله79
جدول شماره ?- سمت پاسخگويان در خانوار90
جدول شماره ?- ترکيب جنسي ساکنين نمونه محله‌هاي تحت پوشش منطقه يک شهرداري تهران90
جدول شماره ?- ترکيب سني ساکنين نمونه محله‌هاي تحت پوشش منطقه يک شهرداري تهران91
جدول شماره ?- وضع سواد و ميزان تحصيل ساکنين نمونه محله‌هاي منطقه يک شهرداري تهران91
جدول شماره ?0- وضع فعاليت ساکنين نمونه محله‌هاي تحت پوشش منطقه يک شهرداري تهران92
جدول شماره ?1- وضع تأهل ساکنين نمونه محله‌هاي منطقه يک شهرداري تهران92
جدول شماره ?2- مدت زمان سکونت ساکنين مورد مصاحبه در محله مسکوني93
جدول شماره ?3- احساس تعلق ساکنين مورد مصاحبه در محله‌هاي منطقه يک شهرداري به محله مسکوني خود94
جدول شماره ?4- علت عدم احساس تعلق و دلبستگي ساکنين نمونه محله‌هاي منطقه يک شهرداري به محله مسکوني خود94
جدول شماره ?5- مرجع تعيين نيازهاي محله از ديدگاه ساکنين نمونه محله‌هاي منطقه يک شهرداري تهران95
جدول شماره ?6- ضرورت مشارکت ساکنين محله در تعيين نيازهاي محله از ديدگاه ساکنين نمونه محله‌هاي منطقه يک شهرداري تهران96
جدول شماره ?7- علل لزوم مشارکت ساکنين در تعيين نيازهاي محله از ديدگاه ساکنين نمونه محله‌هاي منطقه يک شهرداري تهران96
جدول شماره 18- راه‌حل‌هاي ارائه شده جهت مشارکت فعالانه ساکنين در تهيه، اجرا و بهره‌برداري از طرح‌هاي توسعه محله از ديدگاه ساکنين مورد مصاحبه97
جدول شماره 19- امکانات فرهنگي موجود در محله از ديدگاه ساکنين نمونه در محله‌هاي منطقه يک شهرداري تهران98
شماره عنوان صفحه
جدول شماره ?0- امکانات ورزشي موجود در محله از ديدگاه ساکنين نمونه در محله‌هاي منطقه يک شهرداري تهران99
جدول شماره ?1- امکانات تفريحي در محله از ديدگاه ساکنين نمونه در محله‌هاي منطقه يک شهرداري تهران99
جدول شماره ?2- امکانات موجود در محله از ديدگاه ساکنين محله‌هاي منطقه يک شهرداري تهران100
جدول شماره 23 – نيازهاي فرهنگي محله نياوران100
جدول شماره 24- نيازهاي ورزشي محله نياوران101
جدول شماره 25- نيازهاي آموزشي محله نياوران101
جدول شماره 26 – نيازهاي ورزشي محله حصار بوعلي102
جدول شماره 27 – نيازهاي تفريحي محله حصار بوعلي102
جدول شماره 28- نيازهاي آموزشي محله حصار بوعلي103
جدول شماره 29- آموزش وظايف شهروندي ساکنين تحت پوشش منطقه يک شهرداري به وسيله شهرداري منطقه103
جدول شماره 30- زمينه‌هاي آموزش وظايف شهروندي به ساکنين نمونه محله‌هاي منطقه يک شهرداري تهران104
جدول شماره 31- وجود شوراياري در محله مسکوني ساکنين نمونه محله‌هاي منطقه يک شهرداري تهران105
جدول شماره 32- هدف از ايجاد شوراياري از ديدگاه ساکنين مورد مصاحبه محله‌هاي منطقه يک شهرداري تهران106
جدول شماره 33- طرح‌هاي پيشنهادي به وسيله ساکنين نمونه محله‌هاي منطقه يک شهرداري تهران به منظور بهبود وضع محله آنان107
جدول شماره 34- مهمترين مشکلات محله ساکنين مورد مصاحبه در محله‌هاي منطقه يک شهرداري تهران107
جدول شماره 35- تمايل ساکنين به مشارکت براي رفع مشکلات محله108
جدول شماره 36- نيازهاي فرهنگي محله از ديدگاه شوراياران محله‌هاي منطقه يک شهرداري110
جدول شماره 37- نيازهاي ورزشي محله‌هاي تحت پوشش منطقه يک شهرداري از ديدگاه شوراياران111
جدول شماره 38- مهمترين نيازهاي تفريحي محله‌هاي تحت پوشش منطقه يک شهرداري تهران از ديدگاه شوراياران112
شماره عنوان صفحه
جدول شماره 39- نيازهاي آموزشي محله‌هاي تحت پوشش منطقه يک شهرداري تهران از ديدگاه شوراياران113
چکيده
برخورداري از فضا، امكانات و سرانه‌هاي فرهنگي، تفريحي و ورزشي از جمله حقوق شهروندي به‌شمار رفته و در عصري كه از آن تحت عنوان “تمدن فراغت” نام برده مي‌شود برنامه‌ريزي به منظور بهينه‌سازي نحوه گذران اوقات فراغت گروه‌ها و قشرهاي مختلف مردم امري ضروري و اجتناب ناپذير محسوب مي‌گردد.سنجش نيازهاي گروه هدف كه معمولاً از آن تحت عنوان نيازسنجي، ياد مي‌شود يكي از نخستين مراحل در روند برنامه‌ريزي به شمار رفته و فرآيندي است كه فاصله و شكاف بين “وضع موجود” و “وضع مطلوب” را شناسايي نموده و سپس در قالب نيازها اولويت بندي مي‌كند. در فرآيند نيازسنجي و تعيين نيازها كليه گروه‌هاي ذي‌نفع مشاركت نموده و “برنامه ريزي از پايين به بالا” از قوه به فعل در آمده و جامه عمل مي‌پوشد.
تجربه‌هاي جهاني نشان مي‌دهد كه از 1980 ميلادي به بعد در برنامه‌هاي توسعه و همچنين توسعه شهري توجه فزاينده‌اي به رويكرد مشاركتي، صورت گرفته تا جايي كه در حال حاضر مشاركت شهري رمز موفقيت طرح‌هاي توسعه شهري و يكي از معيارهاي عملكرد مديريت شهري و اركان آن (شهرداري‌ها و شوراي شهر) به شمار مي‌رود.
اطلاعات موجود از آن حكايت دارد كه در گذشته بسياري از طرح‌هاي توسعه محله‌اي بدون انجام پروژه‌هاي نيازسنجي و مشاركت صاحبنظران و ساكنين محله در تعيين نيازهاي محله، تهيه و به مورد اجرا گذاشته شده و نتيجه حاصله از آن موازي كاري، ايجاد فرصت‌هاي دسترسي ناعادلانه به امكانات و فضاهاي اجتماعي، فرهنگي در سطح محله‌هاي مختلف و بالاخره تهيه و اجراي طرح‌هاي توسعه ناسازگار با مقتضيات و ملاحظات فرهنگي- اجتماعي محله بوده كه معمولاً مورد استقبال ساكنين محله قرار نمي‌گرفت. آينده‌نگري و پيش بيني تحولات از نيازهاي اساسي برنامه ريزان و مديران است. ساکنين مورد مصاحبه مهمترين فايده و نتيجه حاصل از مشارکت ساکنين در اجراي پروژه‌هاي نيازسنجي و تعيين نيازهاي محله را افزايش نرخ مشارکت محله‌اي و تقويت احساس تعلق به محله و بالاخره تهيه طرح‌هاي محله بر اساس نيازهاي واقعي ذکر نموده‌اند.
به اعتقاد آنان مشارکت فعالانه ساکنين در فرايند تهيه، اجرا و بهره‌برداري از طرح‌هاي توسعه محله، مستلزم جلب اعتماد ساکنين محله از طريق عمل کردن به وعده‌هاي داده شده مي‌باشد و تحقق وعده‌هاي داده شده اعتماد ساکنين محله را به سازمان‌هاي دست اندرکار تهيه و اجراي طرح‌هاي توسعه محله جلب نموده و جلب اعتماد ساکنين به مشارکت خودانگيخته مردمي در سطح محله منجر مي‌گردد.
1-1- طرح و بيان مساله
برخورداري از فضا، امكانات و سرانه‌هاي فرهنگي، تفريحي و ورزشي از جمله حقوق شهروندي به‌شمار رفته و در عصري كه از آن تحت عنوان “تمدن فراغت” نام برده مي‌شود برنامه‌ريزي به منظور بهينه‌سازي نحوه گذران اوقات فراغت گروه‌ها و قشرهاي مختلف مردم امري ضروري و اجتناب ناپذير محسوب مي‌گردد.
برنامه‌ريزي جهت برخورداري و بهبود بخشيدن به شاخص‌ها و سرانه‌هاي فرهنگي، تفريحي و ورزشي و بهينه سازي نحوه گذران اوقات فراغت مستلزم شناخت وضع موجود امكانات و سرانه هاي فرهنگي، تفريحي و ورزشي در هر محله و نيازسنجي و تعيين نيازهاي فرهنگي، تفريحي و ورزشي محله‌هاي مختلف مي‌باشد.
سنجش نيازهاي گروه هدف كه معمولاً از آن تحت عنوان نيازسنجي1، ياد مي‌شود يكي از نخستين مراحل در روند برنامه‌ريزي به شمار رفته و فرآيندي است كه فاصله و شكاف بين “وضع موجود” و “وضع مطلوب” را شناسايي نموده و سپس در قالب نيازها اولويت بندي مي‌كند. در فرآيند نيازسنجي و تعيين نيازها كليه گروه‌هاي ذي‌نفع مشاركت نموده و “برنامه ريزي از پايين به بالا” از قوه به فعل در آمده و جامه عمل مي‌پوشد.
بدين ترتيب روي آوري سازمان‌هاي دست اندركار تهيه و اجراي طرح‌هاي توسعه شهري به نيازسنجي و تعيين نيازهاي مردم نخستين گام در جهت جلب مشاركت مردمي و دگرگوني در رويكرد برنامه‌ريزي از “برنامه‌ريزي براي مردم” به “برنامه‌ريزي با مردم” و به بيان ساده‌تر توجه به مهمترين عنصر توسعه يعني انسان در فرآيند تهيه و اجراي طرح‌هاي توسعه شهري به شمار مي‌رود. به همين سبب در ادبيات جديد توسعه با توجه به اهميت نقش مردم در جامعه از “مردم” به عنوان ثروت واقعي جامعه ياد شده و اصطلاح تخصصي “توسعه از پايين به بالا” نيز ناظر به نقش مشاركتي مردم در فرآيند توسعه مي‌باشد.
تجربه‌هاي جهاني نشان مي‌دهد كه از 1980 ميلادي به بعد در برنامه‌هاي توسعه و همچنين توسعه شهري توجه فزاينده‌اي به رويكرد مشاركتي2، صورت گرفته تا جايي كه در حال حاضر مشاركت شهري رمز موفقيت طرح‌هاي توسعه شهري و يكي از معيارهاي عملكرد مديريت شهري و اركان آن (شهرداري‌ها و شوراي شهر) به شمار مي‌رود.
عمده‌ترين نتايج و پي‌آمدهاي مشاركت شهري عبارتند از:
* آگاهي مردم از مهارت‌ها و توانايي‌هاي خود
* تقويت حس اعتماد و اطمينان نسبت به مديران شهري
* تقويت حس همكاري ميان شهروندان و مديران شهري
* بروز خلاقيت‌هاي شهروندان و ارائه طرح‌ها و پيشنهادات
* احساس تعلق بيشتر به جامعه شهري
مشاركت شهري براي نظام مديريت شهري و توسعه شهري كاركردهاي گوناگوني دارد كه از جمله اين كاركردها مي‌توان به افزايش دسترسي به اطلاعات شهري، تعيين اولويت‌ها و نيازهاي شهروندان و كوشش‌هاي جمعي براي اجراي طرح‌هاي توسعه مي‌باشد.
مشاركت شهري در اجراي طرح‌هاي توسعه داراي چندين سطح گوناگون است. “راجر” حداقل به شش سطح اشاره كرده است:
1. مشاركت خودجوش (حضور خودجوش مردم)
2. مشاركت شهري فعال (همكاري مردم و مجريان پروژه)
3. مشاركت منفعل شهري (حضور فيزيكي صرف مردم)
4. مشاركت شهري كاركردي (قرار گرفتن مردم در جريان پروژه‌ها)
5. مشاركت شهري موثر (حضور مردم در نهادها بدون حق رأي)
6. مشاركت شهري مشورتي (مشاوره دادن به مجريان پروژه)
رويكرد محله‌گرايي كه يكي از مهمترين هدف‌هاي آن تقويت فرهنگ مشاركت اجتماعي در سطح محله، شركت دادن مردم محل در روند تصميم‌گيري، تهيه، اجرا و بهره‌برداري از طرح‌هاي توسعه محله‌اي و “واگذاري كار مردم محله به ساكنين آن” است موجب شده است تا “نيازهاي مردم” و “امكانات شهرداري” در سطح محله با هم تلاقي كرده و نيازهاي محله به وسيله شوراياري‌ها كه مهمترين مرجع تشخيص نيازهاي محله به حساب آمده و با مشاركت ساكنين محله تعيين شده و به شهرداري ارائه گردد تا براساس نيازهاي واقعي محله‌ها طرح‌هاي توسعه محله‌اي تهيه، اجرا و مورد بهره‌برداري قرار گيرد.
اطلاعات موجود از آن حكايت دارد كه در گذشته بسياري از طرح‌هاي توسعه محله‌اي بدون انجام پروژه‌هاي نيازسنجي و مشاركت صاحبنظران و ساكنين محله در تعيين نيازهاي محله، تهيه و به مورد اجرا گذاشته شده و نتيجه حاصله از آن موازي كاري، ايجاد فرصت‌هاي دسترسي ناعادلانه به امكانات و فضاهاي اجتماعي، فرهنگي در سطح محله‌هاي مختلف و بالاخره تهيه و اجراي طرح‌هاي توسعه ناسازگار با مقتضيات و ملاحظات فرهنگي- اجتماعي محله بوده كه معمولاً مورد استقبال ساكنين محله قرار نمي‌گرفت.
با توجه به آنچه كه گفته شد و به منظور پرهيز از موازي كاري، نابرابري محلات از حيث دسترسي به امكانات و تهيه و اجراي طرح‌هاي توسعه مورد نياز و سازگار با ساختار اجتماع- فرهنگي محله، با همکاري معاونت امور اجتماعي و فرهنگي شهرداري منطقه يك و در راستاي دستيابي به وضع مطلوب در شاخص‌هاي توسعه اجتماعي و فرهنگي و افزايش سرانه‌هاي فرهنگي، ورزشي و تفريحي در محله‌هاي تحت پوشش خود به نيازسنجي روي آورده تا با بهره‌گيري از نتايج و يافته‌هاي حاصل از آن طرح‌هاي توسعه اجتماعي- فرهنگي را در محله‌هاي قلمرو فعاليت خود تهيه و اجرا نمايد.
1-2-سوالات و فرضيات تحقيق
1- آيا امکانات و سرانه هاي شهري در محدوده مورد مطالعه با استاندارهاي رايج همخواني دارد؟
– به نظر ميرسد امکانات و سرانه هاي شهري در محدوده مورد مطالعه با استاندارهاي رايج همخواني نداشته و نيازمند تقويت و افزايش سرانه اي موجود با سرانه هاي استاندارد ميباشد.
2- آيا با مشارکت دادن مردم در مديريت محلات مي توان در بهبود اداره محله موثر باشد؟
– به نظر ميرسد مشارکت دادن مردم در مديريت محلات مي تواند در بهبود اداره محله موثر بوده و مردم نيز خود را به نوعي متولي انجام اين امور دانسته و بصورت آگاهانه در روند تصميم گيريهاي شهري موثر خواهند بود.
1-3- ضرورت و اهميت بررسي
توسعه اجتماعي- فرهنگي در سطح محله مستلزم شناخت وضع موجود شاخص‌هاي توسعه و بهره‌گيري از قابليت‌هاي بالقوه و پتانسيل‌هاي بالفعل به منظور دستيابي به وضع مطلوب و بهبود بخشيدن به شاخص‌هاي توسعه اجتماعي- فرهنگي بوده و اين هدف هنگامي تحقق مي‌يابد كه نيازهاي اجتماعي- فرهنگي واقعي محله از طريق مراجع تشخيص نيازهاي محله (شوراياران و ساكنين محله) تعيين و به معاونت اجتماعي، فرهنگي شهرداري ارائه شده و بر اساس يافته‌ها و دستاوردهاي حاصله از نيازسنجي، طرح‌هاي توسعه اجتماعي- فرهنگي محله تهيه و به مرحله اجرا درآيند.

1-4- اهداف بررسي
هدف كلي از انجام اين بررسي نيازسنجي و تعيين نيازهاي فرهنگي، ورزشي و تفريحي محله‌هاي تحت پوشش منطقه يك شهرداري تهران (نياوران و حصاربوعلي)مي‌باشد. براي اين منظور هدف‌هاي زير مورد توجه است:‌
1-4-1- شناخت امكانات فرهنگي، ورزشي و تفريحي موجود در محله‌هاي نياوران و حصاربوعلي
1-4-2- شناخت سيماي جمعيت شناختي ساكنين مورد مصاحبه در محله‌هاي نياوران و حصاربوعلي
1-4-3- نظرسنجي از ساكنين محله‌هاي نياوران و حصاربوعلي در خصوص نيازهاي محله
1-4-4- نظرسنجي از شوراياران محله‌هاي نياوران و حصاربوعلي در خصوص نيازهاي محله
1 -4-5- اولويت بندي نيازهاي فرهنگي، ورزشي و تفريحي تعيين شده به وسيله شوراياران و ساكنين محله‌هاي نياوران و حصاربوعلي
1-5- روش شناسي بررسي
1-5-1- نوع روش بررسي
در اين مطالعه با توجه به ماهيت موضوع از روش‌هاي بررسي اسنادي1 و ميداني2 استفاده شده است. در مباحث نظري روش بررسي اسنادي و در مباحث تجربي روش بررسي پيمايشي مورد استفاده قرار گرفته است.
1-5-2- روش يا تکنيک
واژه AHP مخفف عبارت Analytical Hierarchy process به معني فرايند تحليل سلسله مراتبي است. براي شروع ابتدا بايد يک مساله را مطرح کرد.
1- روشهاي انتخاب معيارهاي تصميم‌گيري
حال دو سوال مطرح است: اول اينکه ممکن است برخي افراد از لحاظ يک معيار بر ديگري ارجحيت داشته باشند و دوم اينکه برخي معيارها ممکن است با همديگر متناقض باشند. انتخاب معيارها يا criterions بخش اول تجزيه و تحليل AHP است. سپس براساس معيارهاي شناسائي شده سوالات ارزيابي مي‌شوند. به اين ترتيب الگوي انتخاب به صورت سلسله‌مراتب زير ترسيم مي‌شود:
2- طراحي پرسشنامه خبره
پرسشنامه مورد استفاده براي تحليل‌هاي سلسه‌مراتبي و تصميم‌گيري چندمعياره به پرسشنامه خبره موسوم است. پرسشنامه خبره اصلاً چيز پيچيده‌اي نيست بلکه بسيار ساده نيز هست. براي تهيه پرسشنامه خبره از مقايسه زوجي گزينه‌ها استفاده مي‌شود. براي هر سطح از سلسله مراتب يک پرسشنامه خبره تهيه مي‌شود.
3- تعيين وزن معيارها
.سطح اول سلسله‌مراتب را معيارهاي اصلي تشکيل مي‌دهد. پرسشنامه خبره نخست بامقايسه معيارهاي اصلي براساس هدف به تعيين اولويت هر يک از معيارها اصلي مي‌پردازد. بنابراين بايد معيارها را براساس هدف با هم مقايسه مي‌کنيم.
1-5-3- جامعه آماري
جمعيت يا جامعه آماري((مجموعه اي از واحدهاست که در چيز (صفت) يا چيزهايي (صفاتي) مشترک باشند)).تعريف و تعيين حدود جامعه آماري در پژوهش پيمايشي يکي از کارهاي اساسي است.
جامعه آماري اين بررسي از دو گروه تشكيل شده است:
الف- كليه ساكنين پانزده سال به بالاي ساكن محله‌هاي نياوران و حصاربوعلي تحت پوشش منطقه يك شهرداري تهران
ب- كليه شوراياران عضو شوراياري‌هاي محله‌هاي نياوران و حصاربوعلي تحت پوشش منطقه يك شهرداري تهران
1-5-4- روش نمونه‌گيري و تعيين حجم نمونه
در هر يك از محله‌هاي نياوران و حصاربوعلي منطقه يك شهرداري تهران يكي از اعضاي شوراياري‌ها كه نسبت به محله حيطه فعاليت خود از اطلاعات كافي برخوردار باشد به عنوان نمونه در پروژه نيازسنجي شركت نموده‌اند (جدول شماره 1).
جدول شماره 1- تعداد نمونه به تفكيك محله
رديفنام محلهتعداد نمونه1نياوران182حصار بوعلي23
1-5-5- تكنيك‌هاي جمع آوري اطلاعات
اطلاعات مورد نياز در اين بررسي از طريق رجوع به داده‌هاي موجود1، داده‌هاي ثانويه2 و تکميل پرسشنامه جمع‌آوري شده است. براي اين منظور دو نوع پرسشنامه تحت عناوين”پرسشنامه نظرسنجي از ساكنين محله‌هاي نياوران و حصاربوعلي منطقه يك شهرداري تهران در خصوص نيازهاي فرهنگي، ورزشي و تفريحي محله” و “پرسشنامه نظرسنجي از شوراياران محله‌هاي نياوران و حصاربوعلي منطقه يك شهرداري تهران در خصوص نيازهاي فرهنگي، ورزشي و تفريحي محله حوزه فعاليت” طراحي و پس از حصول اطمينان از اعتبار و روايي پرسش‌ها از طريق مصاحبه با تعدادي از ساكنين محله‌هاي نياوران و
حصار بوعلي منطقه يك شهرداري و تعدادي از شوراياران محله‌ها، پرسشنامه‌ها نهايي و اطلاعات مورد نياز جمع‌آوري شده است.
به منظور نيازسنجي فرهنگي، ورزشي و تفريحي محله‌هاي نياوران و حصاربوعلي منطقه يك شهرداري از فن دلفي استفاده شده و از شوراياران مطلع محله‌ها خواسته شد تا نيازهاي فرهنگي، ورزشي و تفريحي حيطه فعاليت خود را به ترتيب ذكر نمايند.
1-5-6- داده‌پردازي
اطلاعات جمع آوري شده از طريق پرسشنامه پس از کدگذاري وارد کامپيوتر شده و با استفاده از مجموعه آماري براي علوم اجتماعي(SPSS) مورد پردازش و تحليل قرار گرفته است.
1-6-مشکلات تحقيق
باتوجه باينکه در اين خصوص تاکنون تحقيق و پژوهش خاصي که صرفاً مرتبط با موضوع باشد به نظر ميرسد تاکنون در ساير وزارتخانه و ارگان ها نيز چنين تحقيقي که صرفاً با موضوعات مردمي در ارتباط بوده و به مسائل فکري و رفاه اجتماعي آنان مدّ نظر باشد صورت نگرفته و عملاً الويت زيادي به چنين موضوعاتي داده نشده است.ضمن آن چنين مسائلي ميبايست بصور متناوب نظرسنجي و از نظرات و پيشنهادات مردم در زمينه هاي شهري در جهت بهبود وضع موجود استفاده نمود تا شهري همراه با مردم داشته باشيم که آنان نيز خودرا در حل مشکلات دخليل دانسته تا بتوان از بروز بعضي تنشهاي شهري جلوگيري و يا آسيبهاي ناشي از آن را به حداقل برسانيم.
1- 7-محدوديت هاي تحقيق
1- محدوديت زماني: اين پژوهش در سال 92-91 انجام شده است و ممکن است نتايج آن به علت تغييرات فرهنگي و يا توسعه محلات در سالهاي آينده تغيير نمايد.
2- محدوديت دامنه پژوهش: در اين تحقيق فضاهاي فرهنگي،ورزشي و تفريحي براساس وضع موجود و نيز نيازهاي خواسته شده از شهروندان و شورايان بدست آمده که اغلب از وضع معيشتي و فرهنگي خوبي برخوردار بوده که در صورت نبود بعضي امکانات و يا کمبود بعضي سرانه ها به راحتي از امکانات ساير محلات استفاده مي نمايند حال اين امکانات دولتي و يا متعلق به بخش خصوصي مي خواهد باشد به همي دليل ميبايست ايت تحقيق را با ساير محلات نيز تعميق داده و يک نتجيه گيري کلي از درخواستهاي شهروندان بدست آورد که نيازمند تيم پژوهشي قوي و با امکانات مناسب و کمک سازمانهاي ذيربط بوده که در پايان بتوانند از آن نتايج بهره گيري نمايند.

مقدمه
فضاهاي فرهنگي ، ورزشي و تفريحي به عنوان مکان هايي براي گذران اوقات فراغت در جامعه شهري امروزي از اهميت بالايي برخوردار است.يکي از نيازهايي که در جوامع امروزي درجه اولويت آن همواره مورد توجه قرار گرفته نياز به توسعه فضاهاي فرهنگي ، ورزشي و تفريحي به منظور رفع نيازهاي فرهنگي و فراقتي شهروندان است.در کشورهاي پيشرفته يکي از عوامل مهم،توجه به نيازهاي فرهنگي و تفريحي شهروندان است که با توجه به اهميت زندگي اجتماعي و توسعه روز افزون شهرها مي تواند در جهت توسعه و تعالي جامعه موثر باشد.افزايش اين اثربخشي در گرو تعيين و برآورد نيازهاي فرهنگي افراد جامعه مي باشد که يکي از اين نيازهاي اساسي و ضروري،نياز به توسعه فضاهاي فرهنگي است.
2-1- شهر
به عبارت ساده شهر رامي توان يک واحد اجتماعي و سياسي يا يک واحد فعاليتي،فيزيکي و جمعيتي دانست به عبارت کلي تر شهر عبارت است از : الحاق يک مکان فيزيکي با مردم سکونت يافته آن.ولي مي توان بطور کامل گفت :شهر مجموعه اي از ترکيب عوامل طبيعي،اجتماعي و محيط هاي ساخته شده توسط انسان است. (بيگ بابايي،1391 : 52).
2-1-1- انواع شهر
از دوجنبه مي توان به انواع شهرها پرداخت: يکي بعد کارکردي(فعاليت و نقش) و ديگر از بعد اندازه(کوچک و بزرگ بودن)،از نظر اول باتوجه به نوع فعاليت شهرها به دسته بندي کلي شهرها مي پردازيم و از نظر دوم تقسيم بندي معمولاً با جمعيت شهرها انجام مي گيرد.
الف-کارکرد و نقش: تقسيم بندي شهرها باتوجه به محيط بوجود آمده براساس فعاليتي که ساير فعاليتهاي شهر را تحت شعاع خود قرار داده و شهر براساس آن نوع فعاليت خاص شناخته مي شود: مانند شهرهاي فستيوال و کنگره اي،شهرهاي فرهنگي،شهرهاي مذهبي و زيارتگاهي،شهرهاي درماني و آسايشگاهي،برف شهرها،شهرهاي بازنشسته گان،شهرهاي صنعتي،شهرهاي تجاري،شهرهاي اداري-سياسي،شهرهاي صنعتي-خدماتي و … .
ب- اندازه و وسعت: در اين ديگاه عامل جمعيت در تقسيم بندي شهرها نقش مهمي را ايفا مي کند چراکه با توجه به اين ديدگاه،شهرها از کوچکترين نوع آن تقسيم بندي مي شوند و شهر کوچک يا بزرگ در وهله اول بيانگر جمعيت کم يا زياد خود ميباشد.که البته اين جمعيت خود بيانگر سطح فعاليتها،حيطه نفوذ شهر و … ميباشد.
بعضي از جغرافي دانان و شهرسازان براي تعريف و شناخت شهر تنها به تعداد جمعيت شهر توجه کرده و گفته اند هر اجتماع انساني را به هنگامي مي توان شهر ناميد که جمعيت ان از عدد معيني بگذرد و بدين ترتيب خواسته اند براي شهر و تميز ان از روستا معيار عددي پيدا کنند و بر اين مبنا کنفرانس اروپايي امار در شهر پراگ کليه کلبيه واحدهاي جغرافيايي بيش از 2000 نفر جمعيت را شهر خوانده است . به شرط انکه کليه هسته هاي تراکم انساني کمتر از 10000 نفر نبايستي بيش از 25 در صد ساکنين خود را از کار و فعاليت روي زمين معاش بدهند . ولي اين معيار هنوز مقبوليت جهاني ندارد و هر يک از کشورها در مقياس ناحيه اي و کشوري واحدمعيني بر گزيده اند که اختلاف ان از دولتي به دولت ديگر و حتي در محدوده کشوري به پهناوري اتحاد جماهير شوروي از ناحيه اي به ناحيه ديگر در خور توجه خا صي است و با توجه به سطح توسعه اقتصادي و نوع فعاليت شهرنشينان کشورهاي جهان به تنهايي نمي توان جمعيت معيني را پايه و معيار تميز شهر از روستا قرار داد. در پايان مي توان افزود انچه که بيش از همه در تميز شهر از روستا به عنوان عامل تعيين کننده عمل مي کند نوع فعاليت جامعه فعال شهري است که علي الاصول بايد بر محور فعاليت هاي غير زراعي دور بزند.
در اينجا با توجه به شرايط کشورمان انواع شهر ها را با توجه با اندازه آن بيان مي کنيم:
?- بازار شهر؛ ??-? هزار نفر جمعيت. ( عملکرد: دهستاني)
?- روستا-شهر؛ ??-?? هزار نفر جمعيت. ( عملکرد: بخش)
?- شهر کوچک؛ ??-?? هزار نفر جمعيت. ( عملکرد: شهرستان)
?- شهر متوسط کوچک؛ ???-?? هزار نفر جمعيت. ( عملکرد: شهرستان)
?- شهر متوسط؛ ???-??? هزار نفر جمعيت. ( عملکرد: ناحيه اي)
?- شهر بزرگ مياني؛ ???-??? هزار نفر جمعيت. ( عملکرد: استاني)
?- شهر بزرگ؛ ????-??? ؛ هزار نفر جمعيت. ( عملکرد: منطقه اي)
?- کلان شهر (متروپل)؛ ?/?-? ميليون نفر جمعيت. ( عملکرد: کلان منطقه اي)
?- کلان شهر (متروپل ملي)؛ ?/? ميليون نفر جمعيت و بيشتر.( عملکرد: ملي)
2-1-2- شهر و فضاهاي فرهنگي
اصولاً شهرها داراي سه جزء جدائي ناپذير هستند که بصورت شبکه اي به يکديگر پيوسته اند:
1- انسانها
در شهر،مجموعه اي از انسانها زندگي مي کنند که از جنبه هاي بسياري با يکديگر تفاوت دارند.جنسيت،سن،سواد،ميزان درآمد،قوميت،زبان و روحيات از جمله وجوه تمايز افراد با يکديگرند.انسان ها بطور فردي،خانوادگي و گروهي در شهر زندگي مي کنند و داراي جنبه هاي روحي،فکري و جسمي هستند که تامين و رشد هريک از آنها از اهميت ويژه اي برخوردار است.
2- فعاليتها
شهروندان براي گذراندن زندگي و رفع نيازهاي خود در شهرها به انجام فعاليتهاي مختلفي مشغولند.فعاليتهاي اقتصادي،فرهنگي،سياسي،خدماتي،توليدي و واسطه اي در قالب هاي فردي و گروهي در برگيرنده امور شهر است که به آن روابط تعاملي في مابين شهروندان با مديريت شهري نيز گفته مي شود.
3- اماکن
کالبد شهر پذيراي حضور انسانها و فعاليتهاي آنان است.شهرها معمولاً داراي اماکن خصوصي،عمومي و دولتي هستن.حفظ و نگهداري و بهينه سازي اماکن شهري نقش موثري در زندگي و فعاليتهاي انساني داشته و دارد(اميري،44:1386).
فضاهاي شهري عبارتند از بناها و فضاهاي آزاد ايجاد شده در اطراف آن يک شهر را فقط خانمه هايش تشکيل نمي دهند بلکه کوچه ،ميدان باغ و گردشگاه و عناصري که اين مکان را خوشايند مي سازد نيز جزيي لازم براي شهر محسوب مي گردند.نوع فضاها و مکان قرارگيري آنها براساس کاربري هاي تفريحي،آموزشي،مسيرها و ميدان است و کاربرد اين ثضاها متعدد بوده و عبارتند از تردد،تفريح،بازي ملاقات و بطور کلي فضايي است براي زندگي و تماشا(پيرموره،1985،14).
ساختمانهاي شهر غالباً براي منظوري معين و هدف خاص ساخته مي شوند و اين امر که معلول تحولات صنعتي جديد است در جوامع غربي و شهرهاي صنعتي بيشتر به چشم مي خورد.در شهر فضاي تفريح و کار از هم جداست و مردم از فعاليتهاي تفريحي و ورزشي متنوع برخوردار ميباشند(مجدفر،179:1383).
از جمله مزاياي اقامت در يک اجتماع شهري ،مواردي همچون فرصت خلاقيت،فرصتهاي آموزشي عالي،برخورداري از فعاليتهاي تفريحي مناسب و برخورداري از فرصتهاي پژوهشي است. براي دست يافتن به چنين اهدافي به فضاهاي کالبدي نياز است تا فرد بتواند به اين نيازها و فعاليتها دست يابد(کوئن،233:1382).
از طرفي سازه هاي فرهنگي بخشي از عناصر فرهنگ مادي جامعه محسوب مي شوند که مردم به مرور زمان از آن بهره مي برند و به آن تعلق خاطر پيدا مي کنند.رشد کمي اين سازه ها بر گستره کاربري آنها نيز تاثير دارد.چندان که علاوه بر حفظ عناصر فرهنگي و ميراث گذشتگان پي ريز شناخت و آموزش عناصر اجتماعي و علمي به همگان نيز هست(برآبادي،43:1385).
و بالاخره فضاهاي فرهنگي مکانهايي هستند که با معماري خاص خود کاربري متفاوتي ندارند و بنابراين وسائل و تجهيزات خاصي نيز براي آنها در نظر گرفته مي شود(طبرسا و فتحي،9:1381).
2-1-3- فضاهاي فرهنگي و اوقات فراغت
افزايش جمعيت شهرنشين و طبعاً تمرکز نيازهاي مرتبط با شهرنشيني در شهرها ،باعث خدماتي تر شدن شهرها و رشد روند مصرف گرايي شده است.تنش هاي حاصل از زندگي در چنين شهرهايي،به ويژه هنگامي که دچار سيستم ناکارآمد مديريت شهري باشند ،فرصت چنداني را براي عموم مردم در استفاده از فضاي تفريحي و طبيعي باقي نمي گذارند.عموماً بحش عمده اي از اوقات فراغت مردم در خانه گذرانده مي شود و به فعاليتهايي نظير مطالعه،ديد و بازديد،شنيدن موسيقي و مانند اينها اختصاص ميباد.بخش ديگيري از ايام فراغت با گردش در فضاي هاي بيروني شهر مانند کوهستانها،سواحل درياها ئو ييلاق سپري مي شود.اما با توجه به مساله مذکور و کمبود زمان لازم براي گذران اوقات فراغت در فضاهاي



قیمت: تومان


پاسخ دهید